A- A A+

Als antropoloog wil ik Rusland in het sociale detail tot leven wekken. In deze blog bericht ik tweewekelijks over mijn ervaringen tijdens mijn Russische reizen. Maar ook een nieuwsbericht, publicatie of speciale gebeurtenis uit de Russische geschiedenis kunnen me aanzetten tot reflectie. Bij veel blogs vindt u een illustratief YouTube-filmpje.

Waar zijn de collectieve boerderijen gebleven?

Collectivisatie-Russische-landbouw-020821 Een kolchoz ploegt collectief

Het platteland van Tsjechov en Tolstoj hield op te bestaan toen in de jaren '30 alle Russische boeren in staatsdienst kwamen en alle landbouwgrond staatseigendom werd. Stalin voerde de collectivisatie in met twee dominante organisatievormen: sovchozen en kolchozen. De sovchozen werden van bovenaf geleid als een soort staatsfabriek. De kolchozen functioneerden onder lokaal partijbestuur, dat alle boerderijen dwong als collectief te gaan samenwerken. Particuliere boerenbedrijfjes mochten met strenge beperkingen naast de collectieve boerderijen blijven bestaan. Waar zijn al die collectieve boerderijen na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie eigenlijk gebleven? Voor het antwoord kunnen we deels terecht bij twee unieke bronnen uit de jaren '60 en '70, over enkele Siberische kolchozen. Allereerst Karl Marx Collective: Economy, Society and Religion in a Siberian collective farm (1983) van Caroline Humphrey, een toegankelijk geschreven en gedegen antropologisch onderzoek naar twee kolchozen in Boerjatisch Siberië. En daarbovenop de onthullende insidersblik van Moskous dissidente schrijver Andrej Amalrik in Niet begeerde reis naar Siberië (1970), over zijn dwangarbeid in een kolchoz. 

 

De communistische propaganda spiegelde iedereen een beeld voor van succesvolle modernisering. Mede misschien daardoor verbaasden Humphrey en Amalrik zich over de dagelijkse praktijk. Humphrey concludeerde uit wat ze zelf zag en uit de officiële stukken, dat het collectieve landbouwsysteem onmogelijk lucratief kon zijn. Mensen die het dagelijks werk deden hadden het overzicht niet en bestuurders raakten door hun ideologisch dogmatisme steeds verder verwijderd van de werkelijkheid. Als banneling kon Amalrik zich vrijer onder Siberische boeren bewegen dan Humphrey. Vanwege de sovjetregels mocht Humphrey voornamelijk datgene zien wat wél werkte. Amalrik beschreef de kolchoz onomwonden als één grote keten van inefficiëntie: ongemotiveerde boerenarbeiders, grote verspilling van materiaal en arbeid, verborgen werkeloosheid onder de ongeschoolden en enorme leningen die de boel overeind moesten houden. Beide auteurs noemden het chronische tekort aan geschoolde arbeiders omdat jonge mensen naar de stad trokken, de ongebreidelde bureaucratie en vooral het feit dat ideologische overwegingen het altijd wonnen van economische. Tegelijkertijd benadrukten beiden het belang voor de mensen van de particuliere boerenbedrijfjes. In 1991 werden de sovchozen massaal verlaten en wat achterbleef ging min of meer op in de natuur. Voormalige werknemers trokken veelal naar de stad op zoek naar ander werk. De kolchozen vielen weer in aparte boerderijtjes uiteen en modernisering vond er daarna nauwelijks plaats. 

 

Je hoeft nu maar wat dieper het Russische platteland in te reizen of de triestheid van de vervallen schuren en verroeste landbouwmachines slaat je in het gezicht. Begin deze eeuw zag je nog wel enkele grote landbouwbedrijven opkomen. In die tijd bezocht ik zelf een moderne aardappelboerderij op enkele honderden kilometers van Tomsk. Zijn pootaardappels kocht de boer in Nederland en even waande ik me weer thuis. Volgens Russische vriend en bioloog Sergej uit Tomsk, die mij op deze trip vergezelde, was zo'n grote boerderij uniek voor Siberië. In het algemeen blijft de huidige productiviteit en werkgelegenheid zelfs nog onder het al belabberde sovjetniveau. Hooguit rondom grote steden houden omvangrijke landbouwbedrijven zich goed staande omdat ze er direct aan kunnen leveren. Het succes hangt volgens economisch antropoloog Oane Visser in Crucial Connections: The persistence of large farm enterprises in Russia (2008) vooral af van voldoende arbeidsdiscipline. Want zodra het op het landbouwbedrijf tegenzit, zijn werknemers geneigd hun eigen boerderijtjes voorrang te geven. Vaak is groei alleen mogelijk door het aantrekken van westers kapitaal en zaaigoed. Na de annexatie van de Krim in 2014 staat de samenwerking met het Westen echter onder druk en ook de toenemende binnenlandse onzekerheid over economie en rechtsstaat doet er geen goed aan. Kortom: de Russische landbouw zit dankzij de collectivisatie nog steeds in het slop en het wegroestende landbouwtuig blijft hiervan de meest veelzeggende getuige.

 

Verwante blogs: 

'Anders stuur ik je naar Siberië!' (sept 2016)

Wat doet zo'n groot leeg land met Russen? (sept 2019)

Youtubefilmpje 'Collectivization Breeds Violence and Betrayal' (AHC, 2016)

3,56 min.

Reacties

 
Er zijn nog geen reacties.
Log in of registreer je als je een reactie wil schrijven.

By accepting you will be accessing a service provided by a third-party external to https://rusland-colleges.nl/