Politieke dromers zijn er in Rusland altijd geweest
Je zou het in deze gure tijden bijna vergeten, maar politieke dromers zijn er in Rusland altijd geweest. Russen staan op een gegeven moment op, hoezeer het regime ook tegenwerkt. Nu lijken vooral hoogopgeleide jonge mensen zich er niet bij neer te leggen. Door de Oekraïne-oorlog zien ze hun toekomst in duigen vallen. Bovendien hebben ze gemakkelijk toegang tot betrouwbaar nieuws. Denken ze in groepsverband na over oplossingen? Zo ja, hoe gebeurt dat dan en waar? En wat kunnen ze leren van Russen die in het verleden tegen hun autocraten zijn opgestaan?
Ik denk dan vooral aan de Dekabristen en Narodniki uit de 19de eeuw. De Dekabristen waren jonge mannen, vaak van hoge adel en geschoold in de Franse Verlichting. Voor hun verzet tegen de autocratie van tsaar Alexander I zagen ze vooral de Franse Revolutie van 1789 als voorbeeld. Deze Revolutie zou aantonen dat alleenheerschappij achterhaald was. Toen in 1825 tegen hun zin de conservatieve Nicolaas I troonopvolger werd, kwamen ze massaal in opstand en streden bevlogen voor een constitutionele monarchie. De Dekabristen zijn vernoemd naar het Russische Dekábr, de maand december waarin de opstand plaatsvond.
De Narodniki, een halve eeuw later, waren stedelijke jongeren uit de middengroepen, waaronder lagere adel, die vonden dat de in 1861 afgeschafte lijfeigenschap de verpauperde boeren te weinig verlichting had gebracht. Belangrijke inspirator voor hun verzet was de Russische dissidente schrijver Alexander Herzen, onder meer zijn Het Russische volk en het socialisme (1848). Herzen hield hierin een pleidooi voor geleidelijke sociale hervorming op basis van een typisch Russisch zogenoemd 'volkssocialisme'.
Beide pogingen mislukten en beide groeperingen werden genadeloos vervolgd, geëxecuteerd of verbannen naar Siberië. De Narodniki kregen nauwelijks toegang tot de boeren waarop ze hun hoop hadden gevestigd. Een deel van hen radicaliseerde en vermoordde in 1881 de ‘tsaar-bevrijder' Alexander II. Wellicht waren het, net als de Dekabristen, naïeve idealisten? Maar waar niet gedroomd wordt verandert ook niets. Poetins Oekraïne-oorlog is nu de aanleiding tot verzet. Maar de groeiende weerstand komt ook voort uit de historische wens om van Rusland in politiek opzicht een modern land te maken. De meest kritische geesten zijn nu gevlucht naar het Westen, maar ze zitten daar niet stil. Kunnen hun opstandige gevoelens, net als in de 19de eeuw, uitmonden in een paleisrevolutie of een moordaanslag? Geweld roept altijd nieuw geweld op en de persoonlijke consequenties zijn loodzwaar.
Ligt de oplossing dan misschien in de digitale wereld? Onder de Russische vluchtelingen in het Westen zitten veel cyberspecialisten. Met een hashtag als basis vormen ze onlinegemeenschappen, waarover de Russische machthebber zich op zijn minst oncomfortabel voelt. Hackers wroeten in het politieke en militaire systeem en spioneren bij defensiebedrijven en overheden. Volgens Bill Browder, in zijn Achtervolgd door de staatsmaffia (2022), kunnen ze voor hun informatie in ieder geval gemakkelijk terecht op de zwarte elektronicamarkten in Moskou. Daar zijn van vrijwel alle Russische instanties illegaal gekopieerde databases te koop. Het Russische staatsnieuws kunnen ze factchecken via openbrononderzoek (Osint), zoals Debunkeu.org of Bellingcat. Of ze beïnvloeden met Snap (Social Networks Analysis Platform) de stemming op sociale media. En in de roman Nieuwe gronden (1878) van Toergenjev, over de Narodniki, kunnen ze nalezen hoe het zeker niet moet. Met het voortduren van de gruwelijke oorlog in Oekraïne kan de Russische oppositie zich geen mislukking veroorloven.
Verwante blogs:
Onafhankelijk denker in 19de-eeuws Rusland (juli 2017)
Helden die nooit in de krant komen (nov 2017)
Videofilmpje over de Narodniki 'Opposition to Alexander II 1855-1881' 2013
Reacties