A- A A+

Als antropoloog wil ik Rusland in het sociale detail tot leven wekken. In deze blog bericht ik tweewekelijks over mijn ervaringen tijdens mijn Russische reizen. Maar ook een nieuwsbericht, publicatie of speciale gebeurtenis uit de Russische geschiedenis kunnen me aanzetten tot reflectie. Bij veel blogs vindt u een illustratief YouTube-filmpje.

Een 'nuttige idioot' in Rusland

Dunn-Stephen--Ethel-1967Introduction-to-Soviet-Ethnografphy-Cover-270119

Tijdens mijn antropologisch veldwerk werd ik van de weeromstuit verliefd op een lokale informant. Onverstandig, wel menselijk. Van nature voorzichtig zoek ik interessante maar nooit extreme locaties op (Spanje na Franco, Rusland na de Sovjet-Unie) en de aanbeden man was geen extreem type. Wat journalist en antropoloog Ans Boersma in Turkije echter meemaakte had ook mij kunnen overkomen. Niet alleen door de liefde maar ook door andere zaken liet ik me soms volkomen overvallen. Een Russische collega ging er op een internationale conferentie aan de Universiteit van Tomsk vandoor met mijn onderwerp, waardoor ik zelf met lege handen kwam te staan. De Universiteit van Novosibirsk dwong mij na afloop van mijn reeks colleges stante pede mijn lesmateriaal af te staan, waar ik totaal overbluft gehoor aan gaf. 'Naïeve idealist' noem ik mezelf nu. In een ander land mengt je werk zich gemakkelijker met zaken die verleidelijk zijn en met daden die nuttig lijken. Maar ik heb er geen spijt van, want dit soort relatief kleine risico's hoort erbij. Liever te idealistisch dan te cynisch, luidt mijn devies. 

 

Critici zullen me eerder zien als een 'nuttige idioot', of in wat vriendelijker termen als een fellow traveller. De veronderstelling dat Lenin het etiket 'nuttige idioot' heeft bedacht is inmiddels ontzenuwd. Maar het past wel goed bij het cynisme waarmee bolsjewieken elke vorm van steun van westerse wetenschappers, kunstenaars, filosofen en journalisten aangrepen. In de Sovjetperiode waren communistisch gezinde westerse antropologen een opvallend verschijnsel, zoals het Amerikaanse echtpaar Stephen en Ethel Dunn. Zolang ze bruikbaar waren werden de Dunns voor propaganda ingezet. Voor onderzoek en onderwijs in den vreemde is een groot netwerk van levensbelang. In zo'n situatie kan je gezonde verstand gemakkelijk worden vertroebeld, en in het ongunstigste geval je tot een gewillig slachtoffer maken voor diegene die daarop uit is. Going native, het gevaar je teveel te vereenzelvigen met de lokale bevolking, vormt een belangrijke waarschuwing op de opleiding Antropologie. Maar ook krijg je op het hart gedrukt niet zwart-wit te denken, niets op voorhand aan te nemen, altijd te problematiseren en mensen in principe het voordeel van de twijfel te gunnen. En last but not least, je bewust te zijn van je al dan niet onderhuidse westerse superioriteitsgevoelens. Wellicht met de beste bedoelingen vertaalde het antropologen-echtpaar Dunn de publicaties van collega-Sovjet-antropologen in het Engels, zodat ze voor een breder publiek beschikbaar kwamen (zie foto). Deze publicaties beschreven echter niet zozeer de maatschappelijke werkelijkheid van het moment, maar vooral de communistische glorieuze toekomst.

 

In de Sovjettijd lieten Russen zich voornamelijk laatdunkend uit over 'nuttige idioten', ook over die onder henzelf. Het was Leon Trotski die het begrip fellow traveller in 1924 voor het eerst introduceerde in zijn boek Literatuur en revolutie. Hij had vooral geen hoge pet op van de eigen zogenaamde Proletkult-aanhangers, die, aldus de doeltreffende omschrijving van journalist Aart Brouwer in de Groene Amsterdammer, "de literatuur vervingen door bolsjewistische agitatie vermengd met sinterklaasrijm". Zelfs de journalisten van de Pravda, de belangrijkste officiële spreekbuis in de Sovjet-Unie, geloofden op het laatst niet meer in de propaganda die ze zelf verspreidden. Journalist Vitali Portnikov werd in 1967 in Sovjet-Rusland geboren en heeft nog met hen samengewerkt. Hij zegt hierover: “We, the Soviet people knew precisely that it wasn’t we who were the idiots... The idiots were those who ruled us... (T)his understanding was an important unifying and restraining factor." Als idealist werken in een omgeving van samenzwerende cynici, ik geef het je te doen.

 

Youtube filmpje over fellow traveller en beroemde filosoof Jean Paul Sartre die pas in 1956 het communisme verwierp. "Sartre renounces communists: The French philosopher and author Jean-Paul Sartre – long an admirer of the Soviet Union – denounces both the USSR and its communist system following the brutal Soviet invasion of Hungary" (2018)

3,52 min.

Reacties

 
Er zijn nog geen reacties.
Log in of registreer je als je een reactie wil schrijven.

By accepting you will be accessing a service provided by a third-party external to https://rusland-colleges.nl/