Sovjetkantoor-270921 Het Sovjetkantoor

Schrijven als vak of hobby veranderde in de Sovjettijd volledig. Opeens moesten mensen die nog nooit hadden geschreven dit leren. En mensen die hun hele leven al hadden geschreven werd juist dát hen verboden. De Bolsjewieken wilden het hogere 'bourgeois' kader vervangen door werknemers uit de boeren- en arbeidersklasse. Het proletariaat moest leren wat een beleidsnota en wat propagandamateriaal was en hoe socialistisch-realistisch schrijven eruit zag. De 'Letterkundige Avondacademie voor de Arbeidersklasse' werd opgericht. Tegelijkertijd stelde het Sovjetbewind de universiteit primair open voor het proletariaat. Het doel was een nieuwe klasse van Sovjetintelligentsia te creëren. Deze klasse groeide hard: in 1928 had een kwart van alle Sovjetstudenten een proletarische achtergrond, in 1935 al 45%. Op elk Sovjetkantoor in elk dorp werd enorm veel geschreven. Alle decreten van bovenaf herschreven ze in voorschriften en invulformulieren voor de Sovjetraden, op kolchozen en sovchozen, in Goelag-strafkampen en in de industrie. Wat voor soort schrijvers leverden deze opleidingen af? En wat deden diegenen die niet meer mochten schrijven? 

 

De oude intelligentsia kon voortaan alleen maar zwaar gecensureerd publiceren via de Gosidat, de staatsorganen, en zelfs hun typemachines dienden ze te laten registreren. Voor velen betekende dat het einde van hun schrijven. Sommigen hadden geluk nieuw schrijfwerk te vinden in bibliotheken, archieven en musea of gingen thuis vertaalwerk doen. Russische dichters zouden evenwel niet zo beroemd zijn geworden als zij en hun omgeving niet zo vindingrijk waren geweest. Anna Achmatova (1889-1966) had in Sint Petersburg voortdurend huiszoekingen te verduren omdat ze niet wilde buigen voor de Sovjeteisen van het schrijven. Zo depressief werd ze ervan dat ze 13 jaar lang helemaal niet schreef. Uiteindelijk leerde ze haar gedichten uit haar hoofd en reciteerde ze in besloten gezelschappen. Een dichter moest volgens haar juist in moeilijke tijden een stem geven aan het lijden van het volk. Nadezjda Mandelstam (1899-1980) leerde alle gedichten van haar man Osip Mandelstam eveneens uit haar hoofd, toen hij op weg naar de Goelag in 1938 stierf. Toehoorders schreven die gedichten daarna over en zorgden er via allerlei ingenieuze wegen voor dat ze nog steeds bestaan: de verboden Samizdat,  zelfpublicatie. Bekend is de uitdrukking van de dissidente schrijver Vladimir Boekovski: "Ik schrijf zelf, ik redigeer zelf, ik censureer zelf, ik distribueer zelf en ik zit ook zelf de gevangenistijd ervoor uit." Het clandestiene werk zag er niet uit, met onopvallende omslagen en slecht getypte pagina's, maar de maatschappelijke waarde was enorm. 

 

Dat gold niet voor het schrijfwerk van de Sovjetintelligentsia. Universiteiten en andere opleidingen voor boeren en arbeiders hebben tot op de dag van vandaag geleid tot een relatief hoog opgeleide Russische bevolking. Maar ook tot een bevolking van pragmatici die geleerd heeft zich te conformeren aan het heersende bewind. In de jaren '30 veranderde de aanvankelijk ideologisch gedreven Sovjetintelligentsia geleidelijk aan in een klasse die schreef omdat het van hogerhand werd bevolen, niet langer omdat ze er iets goeds mee wilde bewerkstelligen. De stapels papierwerk dienden vooral om de eigen verantwoordelijkheid zoveel mogelijk uit de weg te gaan. Ruslandkenner Orlando Figes zegt het treffend: "Dit was niet langer de Dictatuur van het Proletariaat, maar de Dictatuur van de Bureaucratie." Meedraaien in het systeem verschafte de Sovjetschrijvers immers goede materiële voorzieningen, gezag en macht. Tegelijkertijd hadden ze weinig zekerheid dat dat ook zo zou blijven. Hoogleraar Russische geschiedenis Yuri Slezkine geeft hiervan een wrange getuigenis in Het huis van de regering (2017), dat gaat over de wederwaardigheden van echte Bolsjewieken in Moskou.

 

Verwante blogs:

Stalinisten schreven ook dagboeken (juli 2016) (met video van Anna Achmatova)

Waar is de Russische adel gebleven? (okt 2016)

'Ben ik een gecultiveerd persoon?' (april 2017) 

Hoe individualistisch kunnen Russen nog zijn? (feb 2020) (met video van Nadezjda Mandelstam)

YouTubefimpje: Interview met Yuri Slezkine aan Princeton Universiteit,VS, over Het huis van de regering: ' A vivid account of the personal and public lives of Bolshevik true believers, the book begins with their conversion to Communism and ends with their children’s loss of faith and the fall of the Soviet Union.' (2017)

(4,08 min.)