A- A A+

Als antropoloog wil ik Rusland in het sociale detail tot leven wekken. In deze blog bericht ik tweewekelijks over mijn ervaringen tijdens mijn Russische reizen. Maar ook een nieuwsbericht, publicatie of speciale gebeurtenis uit de Russische geschiedenis kunnen me aanzetten tot reflectie. Bij veel blogs vindt u een illustratief YouTube-filmpje.

Wie was Ruslands echte 'nobele wilde'?

Wie was Ruslands echte 'nobele wilde'? Ilja Repin 'De verlegen boer' (1877)

De Russische stadselite verlangde eind 19de eeuw sterk naar een soort 'primitief' spiritualisme. Het optreden van Kandinski voor de hoofdstedelijke Keizerlijke Etnografische Vereniging was dan ook volledig uitverkocht. De kunstschilder had net drie maanden onder de Komi doorgebracht, een etnische minderheid 800 kilometer ten noorden van Moskou en iedereen wilde hem zien. Belangstelling voor het exotische zag je in het Westen overal. Denk maar aan Diaghilev en zijn Parijse successen met Ballets Russes. Je vond het ook terug in de populariteit van de 'nobele wilde', een ideaal soort menstype uit een andere cultuur. In het grote Russische Rijk voldeden vooral de kleinere etnische minderheden uit de grensgebieden hieraan. Maar er was nog iets anders aan de hand. De Russische stedelijke elite projecteerde haar exotische verlangens namelijk nog veel sterker op de keuterboeren, ergens ver weg op het onmetelijke platteland.

 ================================================

"Grootsteedse Russen hebben nu net zo’n hekel aan hun inheemse volkeren als aan hun keuterboeren"

================================================

Antropoloog en hoogleraar Russische Geschiedenis Joeri Slezkine benadrukte in zijn Arctic Mirrors (1994) dat de belangstelling voor de zachtaardig geachte keuterboer wel afbreuk deed aan die voor de inheemse minderheden. Het Russische sociale vraagstuk uit die tijd ging dan ook niet over de schrijnende leefomstandigheden van de inheemse bevolking, maar over kleine boeren die net onder het juk van de lijfeigenschap vandaan waren gekropen. Van Alexander Herzen tot Ivan Toergenjev, van Fjodor Dostojevski tot Lev Tolstoj, iedereen had het over het erbarmelijke lot van 'hun' boeren. De zogeheten Slavofielen hadden het bij voorkeur over de 'goede boer', die met zijn bijzondere inborst het unieke karakter van Rusland zou vertegenwoordigen. Volgens Dostojevski kon je de Russische Ziel eenvoudigweg van een boerengezicht aflezen (zie de 'verlegen boer' van de gelijkgestemde Repin). Daadwerkelijke ervaringen leerden echter vaak anders. Maxim Gorki had naar eigen zeggen zo lang onder de boeren gezeten, dat hij ze voor de rest van zijn leven bleef wantrouwen. Bij het uitbreken van de Russische Revolutie kwam de hele elite hardhandig met de boeren in aanraking. Met hun 'exotisering' was het toen helemaal gedaan.

 

Later kwam het verlangen naar een 'nobele wilde' wel weer terug. Het ging toen om zogenaamde 'Sovjetantropologen', die zich graag identificeerden met etnische minderheden. Hun onderzoeksopdracht moest weliswaar binnen de heersende ideologie van het sociaal-realisme vallen, maar ze bekommerden zich wel om hun onderzoeksgroep en brachten er veel tijd mee door. Tien jaar geleden kwam ik de empathische antropoloog uit de 'Sovjet-school' nog veelvuldig tegen, bijvoorbeeld aan de Universiteit van Tomsk. De toenmalige verbondenheid tussen wetenschap en inheemse bevolking komt goed tot uitdrukking in een reisverslag uit die tijd, Derzu Uzala, van de amateur-geoloog en expeditieleider Vladimir Arsenjev. De inheemse Nanai-jager Derzu Uzala hielp Arsenjev succesvol zijn weg te vinden in de Siberische wildernis. Regisseur Akira Kurosawa baseerde er in 1975 zijn gelijknamige Oscar-winnende film op (zie filmpje).

 

In het huidige Rusland is de zoektocht naar het exotische in ieder geval volledig verdwenen. Grootsteedse Russen hebben nu net zo’n hekel aan hun inheemse volkeren als aan hun keuterboeren. Maar heeft een 'nobele wilde', over wie het dan ook gaat, überhaupt wel iets aan al die aandacht? Ik waag het te betwijfelen.

 

Youtube filmpje als eerbetoon aan regisseur Akira Kurosawa, met filmfragmenten uit 'Derzu Uzala' (1975), begeleid door het Russische 'Lied van de adelaar' (klik in het filmpje op 'bekijken op YouTube')
(2010, 2,17 min.)

Reacties

 
Er zijn nog geen reacties.
Log in of registreer je als je een reactie wil schrijven.