A- A A+

Als antropoloog wil ik Rusland in het sociale detail tot leven wekken. In deze blog bericht ik tweewekelijks over mijn ervaringen tijdens mijn Russische reizen. Maar ook een nieuwsbericht, publicatie of speciale gebeurtenis uit de Russische geschiedenis kunnen me aanzetten tot reflectie. Bij veel blogs vindt u een illustratief YouTube-filmpje.

Waar komt de ‘Russische ziel’ eigenlijk vandaan?

Rancour-Laferriere-Slave-soul-of-Russia-Cover-160710

Het is het meest intrigerende fenomeen van Rusland: haar Russische ziel. Vol nationale stereotypen, vaak grenzend aan vooroordelen, praten niet alleen Russen maar ook wijzelf over de 'Russische ziel', alsof we precies weten waar we het over hebben. Maar is dat ook zo? Het begrip kent nogal wat uiteenlopende associaties. Het lijkt op het 'volkskarakter', waar Hitler het Arische ras mee kenschetste, maar ook op het individuele karakter vanuit een soort zelfomschrijving. In ieder geval kent de 'Russische ziel' een eigen verhaal met een eigen geschiedenis. Je treft er ingrediënten in uit oost én west, fatalisme én romantiek, mythe én werkelijkheid. Het begrip komt hoogstwaarschijnlijk niet van de Russen zelf, maar van 19de-eeuwse West-Europese filosofen. Zij kenschetsten er hun fascinatie mee met de nogal ongewone personages in de Russische literatuur. Schrijvers als Fjodor Dostojevski gingen het begrip daarna zelf gebruiken. Ongeveer in dezelfde tijd lanceerde tsaar Nicolaas I, ter versterking van de collectieve identiteit, de Triade ‘Autocratie, Orthodoxie en Nationalisme’. De ‘Russische ziel’ kreeg daarmee ook een nationalistische betekenislaag.

 

Toen en ook nu benadrukken Russen vooral de positieve kant van de 'Russische ziel'. Ze zien zichzelf graag gevoeliger, hartstochtelijker en poëtischer dan andere volkeren en ze zouden ook veel collectivistischer zijn ingesteld. In het Westen zetten wij daar soms best wel denigrerende beelden tegenover. Een uitschieter is Daniel Rancour-Laferriere met zijn The Slave Soul of Russia: Moral Masochism and the Cult of Suffering (1995, zie foto). Voor deze Amerikaanse hoogleraar literatuur duidde de 'Russische ziel' vooral op de onderdanige houding van Russische lijfeigenen, voortkomend uit hun veronderstelde natuurlijke aanleg voor masochisme. De eeuwenoude autocratie in Rusland zou hierdoor zelfs zijn veroorzaakt. Zelf denk ik eerder het omgekeerde. Uit staats- en eigenbelang gebruiken Russische heersers tot op de dag van vandaag extreem geweld en repressie tegenover hun volk en dit brengt bij de Russen een fatalistisch mens- en wereldbeeld met zich mee. Zo van: het maakt niet uit wat je denkt of doet, je hebt toch geen invloed. 

 

De autoriteiten moedigen daarnaast ook al heel lang een zogeheten etnisch nationalisme aan, waarin de Russische superioriteit voorop staat. Hierdoor ontstaat wel een positief collectief zelfbeeld. Deze positieve beeldvorming zorgt voor maatschappelijke samenhang en een stevig gewortelde nationale identiteit. Orlando Figes laat de kracht ervan zien in zijn onvergetelijke Natasja's Dans (1996). Componist Igor Stravinski had zich vijftig jaar lang in het buitenland volledig van Sovjet-Rusland gedistantieerd. Maar op uitnodiging keerde hij in de jaren zestig terug, met de voor ons westerlingen moeilijk peilbare woorden: 'De Russische aarde geurt anders en zulke dingen kan men onmogelijk vergeten'. Het zijn dit soort uitspraken die de meeste Russen sterken in hun overtuiging dat zij anders zijn dan westerlingen omdat ze een 'Russische ziel' hebben. Het geloof in de 'Russische ziel' versterkt in ieder geval hun zelfvertrouwen en dat hebben ze harder nodig dan ooit.

 

 

Verwante blog:

 'Hoe oriëntaals willen Russen eigenlijk zijn?'

Youtubefilmpje van Poetin over de 'Russische ziel': 'Putin speaks out on differences between Russian and Western Mentality' (2016) (Engels ondertiteld)

(2,31 min.)

Reacties

 
Er zijn nog geen reacties.
Log in of registreer je als je een reactie wil schrijven.

By accepting you will be accessing a service provided by a third-party external to https://rusland-colleges.nl/