Nenets-Rus-in-tsjum-geeft-brood-aan-rendier-131109 Een Nenets-Rus geeft vanuit zijn tsjum brood aan een rendier

Zo'n 45.000 nomadische Nenets-Russen wonen al sinds mensenheugenis op de Jamalse toendra, het schiereiland boven de Russische poolcirkel. In 2018 trokken zij voor het eerst níet naar het noorden met hun rendieren, vanwege het smeltende ijs. Deze slechte boodschap vernam ik uit de aangrijpende documentaire Verovering van de Noordpool (2018), van Kadir van Lohuizen en zijn Russische collega Joeri Kozirev. Door het groeiend oerwoud aan pijplijnobstakels en nu ook nog het verdwijnende poolijs wordt de trekroute voor hun kuddes alarmerend kort. Gebeurt hetzelfde met de Nenets-Russen wat overal elders met inheemse volkeren gebeurt, eerst verpaupering, dan uitsterven? Ooit fokten ze zo'n bijzonder hondenras voor het hoeden van hun rendieren en het trekken van hun sleden, dat Russische poolexpedities er nog steeds gebruik van maken. Zich aanpassen aan omstandigheden konden ze als de beste. Maar lukt dat opnieuw, nu ze als een soort David tegenover Goliath staan? 

 

Etnisch Russen arriveerden er voor het eerst in de 17de eeuw, hoofdzakelijk om er belasting te heffen. Met de gedwongen socialistische collectivisatie midden 20ste eeuw veranderden de kleine nomadische familiebedrijfjes in staatsondernemingen en immense kuddes, met overbegrazing tot gevolg. In 1960 begonnen de eerste olie- en gasboringen op het schiereiland, waardoor het trekgebied voor de nomaden kleiner werd en olielekkages in de natuur veel schade aanrichtten. Talrijk waren de beloftes in al die eeuwen. Hoewel een kleine etnische groep, kregen ze in de Sovjetperiode relatieve autonomie en extra overheidsfinanciering. Daar stond tegenover dat ze, weliswaar tegen een vast salaris, al hun verdiensten moesten inleveren. Tegenwoordig vliegt het staatsgasbedrijf Gazprom met een helikopter rond om de kinderen naar een kostschool te brengen. Maar de kinderen raken het nomadische leven ondertussen wel steeds meer ontwend. Hoogstwaarschijnlijk gaan ze daarna naar elders, waar wel werk is. Voor Nenets-Russen lijkt nu de definitieve klap gekomen, in de 21ste eeuw, met de klimaatverandering.

 

De fotojournalist Van Lohuizen deed onderzoek in de Amerikaanse en Canadese Noordpool, zijn collega Kozirev in het veel grotere en veel verder ontwikkelde Russische deel. De fossiele brandstoffen blijken namelijk onder het hele schiereiland Jamal te zitten. Kozirev voegt er nog een ander verschijnsel aan toe: militarisering van de Noordpool en daarmee een nieuwe frontlinie tussen Oost en West. Want economisch gezien word het gebied door het smeltende poolijs alleen maar interessanter. In de zomer van 2018 konden Russische schepen voor het eerst zonder ijsbreker de veel kortere en financieel aantrekkelijker noordelijke zeeroute nemen. De Nenets-Russen hebben vooralsnog niets in handen om het tij te keren. Maar ondertussen is hun levenswijze wel danig aan het veranderen. David verliest het in Rusland al eeuwenlang van Goliath.

 

Voor het bijna twee uur durende optreden van Kadir van Lohuizen in het Amsterdams Pakhuis de Zwijger over hun documentaire Verovering van de Noordpool klik hier.

 

Youtube propagandafilmpje 'Gas drilling in Russia's Far North threatens Nenets community' van de Russische staatstelevisie RT uit 2013, waarin klimaatverandering nog geen rol speelde: 'Geologists have found out that the whole of the Yamal region is literally swimming in gas. For Gazprom, the Russian gas monopoly, tapping into those reservoirs has meant a huge investment. Before the first cubic meter of gas could flow from Novozapolyarniy, this huge complex had to be built, hundreds of kilometers north of the Polar Circle. The natural gas is delivered far away to Berlin by a long distance pipeline. But their industrial activity may threaten the Nenets' traditional way of life.'

(21,53 min. Engelstalig).