Maken Russische dissidenten het verschil?
In de Sovjet-Unie begon de dissidentenbeweging in 1965. Met hun satirische verhalen bekritiseerden de Moskouse schrijvers Andrej Sinjavski (1926-1997) en Joeli Daniël (1925-1988) er hun ondoorgrondelijke dagelijkse leven. Toen de autoriteiten erachter kwamen dat de naam Sinjavski het pseudoniem was van Abram Terts werd hij opgepakt en samen met Daniël naar de Goelag verbannen. De talrijke dissidenten die daarna volgden waren op de eerste plaats anticommunistisch. Sovjetdissidenten troffen elkaar in intellectuele en geheime kringen en maakten samen samizdat-boekjes (samizdat betekent: zelf uitgeven).
In het Westen waren anticommunistische dissidenten tijdens de Koude Oorlog meer dan welkom. Ze verwierven er morele autoriteit en een gigantisch podium. Hun boeken werden wereldwijd bestsellers en hun stemmen klonken luid door via westerse radiozenders, zoals Radio Liberty. De nauwe samenwerking tussen de dissidente Sovjetbannelingen zou uiteindelijk hebben bijgedragen aan de val van het regime. Dit succes zou je hun gunnen, maar aannemelijker is dat de Sovjet-Unie gewoon door uitputting door zijn hoeven is gezakt: de wapenwedloop, ruimtevaart en industrie konden het Westen niet bijbenen. Ook de agrarische sector produceerde niet genoeg voedsel, dat daarom moest worden aangevuld met aankopen uit het Westen. Onze boterberg, vleesberg en graanberg werden tegen dumpprijzen op de Sovjetmarkt gebracht, waar de lokale boeren niet mee konden concurreren. De Sovjet-Unie was in 1991 een complete puinhoop.
In onze tijd gaat het de dissidenten vooral om het aan de kaak stellen van corruptie, de hunkering naar democratie en het veroordelen van de oorlog. Deze moderne dissidenten dwingen veel minder respect af in het Westen. Dat komt enerzijds doordat er veel verdeeldheid is en er niet met één stem wordt gesproken. Anderzijds veroordelen zij lang niet altijd zonder voorbehoud de Russische agressie in Oekraïne. Hun grootste zorgen betreffen Rusland en alles wat er in Rusland gebeurt. In Rusland zelf zorgen de censuur en de disproportionele straffen ervoor dat dissidenten eenlingen zijn. En in het buitenland vechten dissidenten elkaar de tent uit op sociale media en in blogs om politieke meningsverschillen. De schaker Garri Kasparov (Bakoe, 1963) en oligarch en ex-politiek gevangene Michail Chodorkovski (Moskou, 1963) maken vooral ruzie over wie zich woordvoerder van alle dissidente bannelingen mag noemen.
Aan het firmament van verbannen dissidenten zijn nu twee relatief jonge nieuwe sterren verschenen, beiden uit Moskou. Het zijn Vladimir Kara-Moerza (1981) en Ilja Jasjin (1983). De eerste is een internationaal diplomaat, de tweede een Russisch politicus. Zij zaten beiden in Rusland gevangen en kwamen in 2024 door een gevangenenruil vrij. Kara-Moerza, zelf zoon van een dissident, woont nu als banneling in Groot-Brittannië. Hij kent de dissidenten van huis uit en heeft over hen een film gemaakt. Jasjin was in Rusland een activist en woont sinds zijn vrijlating in Duitsland. Daar gebruikt hij zijn bekendheid om de Russische samenleving rechtstreeks aan te spreken. Vanwege hun staat van dienst in Rusland - politiek gevangene én strijder tegen sociaal onrecht - genieten ze onder Russische bannelingen groot vertrouwen. Zullen zij genoeg charisma hebben om aan de versplintering een eind te maken? En moeten we dan hopen dat de bannelingen het verschil in Rusland gaan maken? Eerder nog zal Rusland zelf het verschil maken en door uitputting opnieuw door zijn hoeven zakken.
Verwante blogs:
De eenzaamheid van dissidente Russen (juli 2022)
Kan de Russische oppositie in het Westen wel iets doen? (juni 2024)
Hoe ziet de Russische dissidentenliteratuur er nu uit? (sept 2025)
Youtubefilmpje: 'Russian Opposition Leader Vladimir Kara-Murza gives a brief history of the Russian dissident movement and his take on the role of dissidents at a live speaking engagement for The World Forum in 2025... His life opposing authoritarianism, he offers a uniquely courageous perspective on the power of individual conscience against systemic oppression. His experience, intellect, and global impact make him a profoundly compelling keynote speaker.' (25 april 2025)
Reacties