Het Zwanenmeer: Jongste protest van de Russische jeugd
Het ballet Het Zwanenmeer waar Pjotr Tsjaikovski de muziek voor schreef, heeft zich in Rusland ontwikkeld tot een middel om mee te protesteren. Geen teksten op spandoeken uiteraard, want daar weet de Russische overheid wel raad mee. Het Zwanenmeer is een luis in de pels geworden omdat Russen terecht trots zijn op hun geniale componist, zeker ook omdat buiten Rusland Tsjaikovski zo’n waardering geniet. Het was en is nog steeds dé voorstelling in het Bolsjoj Theater waarop buitenlandse staatshoofden en diplomaten getrakteerd worden. Chroesjtsjov bijvoorbeeld nam Mao Zedong in 1957 mee naar deze balletvoorstelling. De vriendschap die hieruit voortvloeide was weliswaar van korte duur, maar Het Zwanenmeer bleef daarna het symbool voor wereldvrede en werd in de Sovjettijd zelfs met een speciale postzegel geëerd. Het ballet is de belichaming geworden van al het moois dat Rusland heeft voortgebracht en staat als zodanig in het Russische geheugen gegrift.
De Russische regering is niet onschuldig aan de richting die Het Zwanenmeer is opgegaan. Dat is al in de Sovjettijd begonnen. Als in Rusland iets voorviel op regeringsgebied waar het Kremlin moeite mee had, iets zonder glorie, dan had de regering iets meer tijd nodig om er een meer heroïsche draai aan te geven. De staatstelevisie ging onmiddellijk op ‘zwart’ en men schakelde over op een non-stop uitzending van Het Zwanenmeer, desnoods de hele dag door. Dat gebeurde nog in 1991 - de Sovjetunie was net gevallen - bij een couppoging van Russische communisten.
Het Zwanenmeer als pauzebeeld is daardoor diep in het collectieve geheugen van de Russen vastgezet: “Er is weer een crisis gaande!”. Om die reden kon het ballet door de huidige oppositie worden opgepikt om er haar ongenoegen mee uit te schreeuwen, maar dan zonder woorden. Toen het Russische leger de Krim annexeerde reageerde men in Odesa door gelijk Het Zwanenmeer op het toneel te brengen. Begin 2024 liepen in de grote Russische steden mensen op straat met een bord waarop de afbeelding stond van acht ballerina’s, in twee groepjes verdeeld, drie en vijf ballerina’s. Dit staat symbool voor ‘geen oorlog’. In het Russische alfabet schrijft men dit als нет войнe; met drie en vijf letters. Iedere Rus begrijpt dit. Kortgeleden zongen jongeren in een grote groep op straat in Sint Petersburg luidkeels het protestlied tegen Poetin Cooperative Swan Lake, van de Russische rapper Noice MC - de artiestennaam van Ivan Alexejev. Het gebeurde in een happeningachtige setting, niet georganiseerd, met een paar straatmuzikanten als gangmaker. En natuurlijk heeft een rechtbank het lied als extremistisch bestempeld en daarmee verboden verklaard. Alexejev is inmiddels Rusland uitgevlucht. Maar de jeugd maakt er met het lied van Noice MC een groot feest van en laat het uit volle borst op pleinen en straten schallen. En maar hopen dat ze in de massaliteit van de happening enigszins veilig zijn.
Verwante blogs:
Kleine Russische protesten werkten ook in Sovjet-Rusland! (jan. 2024)
Politieke dromers zijn er in Rusland altijd geweest (mei 2022)
Youtubefilmpje: Enkele weken geleden ging een video viral op YouTube en andere sociale media, met als titel en bijschrift: Russian Singer Arrested For Singing Protest Songs In Public, Radio Free Europe (16 oktober 2025): 'Russian musician Naoko has been sent to jail for 13 days after performing anti-Kremlin protest songs in St. Petersburg. She was found guilty on October 16 of organizing an unplanned public gathering. It was a rare sight: Russians protesting through song against President Vladimir Putin, the war on Ukraine, and the government in the Kremlin.'
Reacties