Russische culturele elite verliest aanzien in het Westen

Nikita Mikailkov over Oekraïne (2025)

Het Kremlin heeft voor zijn oorlogspropaganda een paar zwaargewichten in de kunstwereld bereid gevonden hun steentje bij te dragen, waaronder Nikita Mikailkov (1945), Michail Pjotrovski (1944) en Valeri Gergjev (1953). Hebben zij zich laten strikken omdat zij met volle overtuiging achter de propaganda staan? Konden zij niet weigeren omdat zij in Rusland veel te verliezen hadden? Zou het weigeren de carrière van hun kinderen in de weg staan? We weten het niet, maar zeker is dat het ten koste is gegaan van hun internationale reputatie. Daar staat tegenover dat zij hun roemrijke functies en riante salarissen in Rusland konden behouden. Een kwestie van geven en nemen dus.

Laten we eerst Mikailkov nader beschouwen. Hij werd geboren in de Sovjettijd in een beroemde artistieke familie. Hij moet dus opgegroeid zijn met het idee dat je de autoriteiten het best te vriend kunt houden. Hij heeft prachtige films gemaakt zoals Burnt by the Sun (1994). Met zijn films won hij prijzen in Cannes en zelfs een Oscar in de VS. Sinds Poetins aantreden in 2000 bemoeit hij zich demonstratief met de Russische politiek. Met zijn show Besogne TV op de Russische staatstelevisie brengt hij een merkwaardig soort vileine propaganda (zie video). Zo vindt hij het Oekraïens zo’n abjecte taal dat het spreken alleen al gevangenisstraf verdient. Mikailkov drijft in dat programma als een exorcist (besogon) de demonen uit die Rusland bedreigen: westerse samenzweringen en de politieke oppositie in Rusland. Het klinkt belachelijk maar met zijn show bereikt hij miljoenen kijkers, ook op YouTube. In 2022 werd hij persona non grata in de Europese Unie.

Pjotrowski was ook een Sovjetkind. Als directeur van de Hermitage in Sint-Petersburg gaf hij dertien jaar lang schilderijen in bruikleen aan de Hermitage in Amsterdam. Onze hoofdstad had er een internationaal museum bij. Met de inval op 24 februari 2022 in Oekraïne werd de samenwerking verbroken. Hij steunt niet alleen de Russische politiek en oorlogspropaganda openlijk, maar zet zich ook hartstochtelijk in voor het herstel van Groot-Rusland. De wereldwijde verspreiding van de Russische cultuur ziet hij als een militair offensief, vergelijkbaar met de ‘speciale militaire operatie’. Op 23 april 2026 werd hij toegevoegd aan de Europese sanctielijst.

Gergjev, geboren in de Sovjettijd, leidde van 1996 tot 2022 in Nederland het Gergjev Festival en was 13 jaar chef-dirigent van het Rotterdams Philharmonisch Orkest. Hij is al jaren bevriend met Poetin en steunt diens binnen- en buitenlands beleid volmondig. In 2022 werd hij wegens zijn openlijke steun aan Poetins oorlog uit alle Nederlandse functies gezet. Als leider van het Mariinski Theater in Sint-Petersburg en later van het prestigieuze Bolsjoj Theater in Moskou vond hij het in 2008 passend om in de Zuid-Ossetische stad Tsinvali in Georgië een herdenkingsconcert te dirigeren, nadat de Russen alle Georgiërs uit Zuid-Ossetië hadden verdreven. Hij steunde de annexatie van de Krim en verdedigde de Russische wetgeving tegen ‘homopropaganda’.

De Oekraïense-Britse schrijver Peter Pomerantsev was vanaf begin 2000 jarenlang televisieregisseur in Rusland. Ook hij denkt dat het ‘vrijwillig’ ondersteunen van Poetin te maken heeft met de houding van de culturele elite in de Sovjettijd. Openlijk sta je in alles achter de communistische partij, liefst als lid, uit angst voor vergetelheid en armoede. De kunst van het overleven is weer actueel onder Poetin. De reputatieschade in het buitenland zal zeker pijn doen: erkenning over de landsgrenzen heen is voor iedere kunstenaar waar ook ter wereld de kers op de taart.

Verwante blogs: 

Kun je het enthousiasme van de Russische elite om oorlog te voeren verklaren? (feb 2025)

Waarom vallen Russen steeds weer voor de totalitaire verleiding? (april 2024)

Youtubefilmpje: Russia’s most cultured propagandist Nikita Mikhalkov (2023, TV Rain)