De Russische begrafenis-maffia en de Oekraïne-oorlog

Begraafplaats Vagankovo, Moskou (2025)

Een hoogtepunt in de Russische literatuur van de 19^e eeuw is de roman Dode Zielen van Nicolaj Gogol. In dit soms ongelofelijke en hilarische verhaal onderzoekt Gogol het schurkenkarakter van de hoofdpersoon Tsjitsjiskov. Alles draait om het opkopen van, zoals Tsjitsjiskov ze noemt, ‘dode zielen’. Met deze term bedoelt hij de dode lijfeigenen die nog te boek staan als eigendom van de landadel én waarover nog belasting wordt betaald. Technisch en administratief gesproken leven ze dus nog. Tsjitsjiskov koopt de eigendomsbewijzen voor een luttel bedrag op en wordt zo de eigenaar van de lijfeigenen. Deze zijn bij elkaar zoveel waard dat hij ze gebruikt om geld te lenen voor de aankoop van een landgoed.

Het verhaal van Gogol doet in de verte denken aan de zwendel in de huidige tijd door de begrafenismaffia in Rusland. Deze sector houdt de blik strak gericht op de dode Russische soldaten die terugkomen uit Oekraïne. Volgens de onafhankelijke nieuwssite Meduza maakt die handel sinds het begin van de oorlog een groeispurt door. Moskou is bezig de grootste begraafplaats van Europa te bouwen: het ‘Белые Берëзы’ (Witte Berken) complex wordt meer dan 500 hectaren groot. Vanwege de zeer hoge staatsvergoeding die de familie van een dode soldaat ontvangt en het aantal doden aan het front is dit een uitermate interessante business geworden. Na het instorten van de Sovjetunie was deze toch al duistere sector steeds meer in handen gekomen van de maffia. Door de grote aantallen dode soldaten in Oekraïne (de huidige schatting is 5000 per week) is de vraag naar begrafenissen explosief gestegen en daarmee ook de prijs per begrafenis. Uitvaartondernemingen zijn continue op zoek naar nabestaanden en komen veelal in zeer arme delen van Rusland terecht. De soldaten worden hier gerekruteerd met torenhoge startpremies en voor een soldij waarvoor een gewoon mens in die regio’s jaren moet werken. Als er al werk is.

De begrafenisondernemers gaan het liefst langs als de nabestaanden nog geen officieel overlijdensbericht hebben ontvangen. Ze zijn dan nog onwetend en hebben geen notie van de hoogte van het bedrag waar ze wegens het sneuvelen van ‘hun’ soldaat recht op hebben. De ondernemers bieden hun diensten aan met het gebruikelijke “Wij regelen alles”, maar ook met “Wij betalen alles”. Het geld van de overheid komt toch wel. Ze speuren naar gesneuvelde soldaten bij ziekenhuizen, bij ambulancepersoneel en stoppen politie geld toe voor informatie om voorsprong te hebben op andere gegadigden. Meduza meldt dat voor die gegevens wel drie tot vijfduizend roebel wordt betaald (30 tot 55 euro). Met deze voorkennis kunnen veel te dure begrafenissen worden aangesmeerd. Het gaat meestal om doodarme en dus kwetsbare mensen. Ze rouwen om een gesneuvelde zoon, in de kracht van zijn leven, iemand die nog zo belangrijk had kunnen zijn voor ouders en familie. De maffia grijpt zijn kans zoals Tsjitsjiskov in Dode Zielen van Gogol: blind voor morele overwegingen en zonder mededogen.

Verwante blogs:

Wie in Rusland profiteren van de oorlog tegen Oekraïne? (dec. 2023)

Russen hebben meer met begraafplaatsen dan wij (april 2018)

Youtubefilmpje: 'Russians funeral industry is seeing record growth.' (Radio Free Europe/Radio Liberty, juni 2025 )