A- A A+

Als antropoloog wil ik Rusland in het sociale detail tot leven wekken. In deze blog bericht ik tweewekelijks over mijn ervaringen tijdens mijn Russische reizen. Maar ook een nieuwsbericht, publicatie of speciale gebeurtenis uit de Russische geschiedenis kunnen me aanzetten tot reflectie. Bij veel blogs vindt u een illustratief YouTube-filmpje.

Zit collectivisme Russen 'in het bloed'?

Collectivisme-tijdens-Stalin-09121_20181214-113359_1 Invoering van de collectivisatie door Stalin

Zit collectivisme Russen 'in het bloed', zoals je vaak hoort beweren? Nee, zeg ik maar meteen: in het bloed of in de genen zit geen collectivistische geaardheid. Families en individuen geven het via opvoeding, opleiding of als rolmodel van generatie op generatie aan elkaar door en leren zo hoe het eraan toegaat en hoe het hoort. Dit heet cultuur. Veel mensen in Siberië vinden dingen samen doen in ieder geval heerlijk. Met zijn allen bij elkaar thuis eten en drinken: ik maak het graag mee. Zelf afkomstig uit een groot Brabants gezin geniet ik er met volle teugen van. Collega's van de Tomsk Universiteit zoeken elkaar vaker in groepsverband op en gaan dan informeler met elkaar om dan ik in Nederland gewend ben. Met hydroloog en vriend Valeri gingen we in 1999 op een soort expeditie naar de indrukwekkende vierduizend meter hoge berg Aktur in de Altaj. Het veldkamp op Aktur was bevolkt door wetenschappers die daar lange tijd onderzoek deden en het samen zo te zien erg naar hun zin hadden. In groepen lijken mensen hier goed te gedijen, maar ook welwillend te staan tegenover onderlinge verschillen. Vooral mannen lijken minder bezig met zichzelf profileren en, althans op het oog, minder uit op eigenbelang. De groep geeft hen veiligheid en zekerheid en dat staat kennelijk voorop. Vriendengroepen vormen zich vaak al tijdens schooltijd en duren over het algemeen een leven lang. Het spreekt voor zich dat je hele vriendengroep op je begrafenis komt, ook al was je inmiddels al lang verhuisd. De beroemde zomerkampen uit de Sovjettijd zijn een ander voorbeeld. Bijna elk kind keek er het hele jaar naar uit om zo'n maand lang met leeftijdgenootjes in een zomerkamp te zitten.

 

Misschien zat dit zogenaamde aangeboren collectivisme ook in Stalins hoofd toen hij in de jaren '30 de collectivisering van de landbouw afdwong bij de veelal arme boerenbevolking? Het Russische platteland staat nu vol dorpen met werkeloze mensen die ooit afhankelijk waren van één zo'n grote sovjetboerderij. Geograaf en antropoloog Lev Goemiljov (1912-1992) , zoon van de beroemde Russische dichteres Anna Achmatova, kun je volgens Jan Brokken in De gloed van Sint Petersburg (2016) niet echt als een nationalist zien. Maar zijn geloof in een genetische oorzaak van een collectieve mentaliteit vormt wel onderdeel van elke extreme vorm van nationalisme. Goemiljov ontwikkelde de theorie dat een 'biologische impuls' een zogenaamd 'superetnos' bij de mensen in Rusland teweeg had gebracht, met daarin als vast bestanddeel gemeenschapszin. Later zou onder leiding van de Russische antropoloog Julian Bromley (1921-1990) aan alle volkeren van de Sovjet-Unie een geheel eigen 'etnos' in een hiërarchische typologie worden toegekend. Rusland stond in deze typologie steevast bovenaan. 

 

De langdurige armoedige agrarische geschiedenis van Rusland heeft zeker met een collectivistische mentaliteit te maken: samen was je immers sterker. Maar tegenwoordig is er in moderne steden als Moskou en Sint Petersburg al veel minder van te merken. Wat ik zelf daar heb gezien is vooral veel eenzaamheid en het leven met je familie en hooguit enkele vrienden. En inderdaad, als het even kan vrienden van vroeger, want het helpt als je weet wat je aan ze hebt. Maar zeker in de politiek dringt steeds vaker het geluid door dat collectivisme bij Russen 'in de genen' zou zitten. Wat in feite 'cultuur' is en dus voortdurend in beweging, presenteert Poetin als 'natuur', als een onveranderlijk gegeven. Als nationalist komt hem dit, vooral in combinatie met de vermeende Russische superioriteit, uiteraard goed uit.

 

Youtubefilmpje waarin Poetin op de staatstelevisie RT wordt geïnterviewd, ondermeer over het verschil tussen Amerikaans individualisme en Russisch collectivisme: 'Putin interview on RT in 2013 - individualism vs. collectivism' 

(2013) (3,29 min)

Reacties

 
Er zijn nog geen reacties.
Log in of registreer je als je een reactie wil schrijven.