A- A A+

Als antropoloog wil ik Rusland in het sociale detail tot leven wekken. In deze blog bericht ik tweewekelijks over mijn ervaringen tijdens mijn Russische reizen. Maar ook een nieuwsbericht, publicatie of speciale gebeurtenis uit de Russische geschiedenis kunnen me aanzetten tot reflectie. Bij veel blogs vindt u een illustratief YouTube-filmpje.

Zin en onzin van ondergronds Moskou

Ondergronds-Moskou-Koude-Oorlog-Museum-bunker-II-160818 Ondergronds Moskou in Sovjet-Rusland

Of Poetin een ondergronds oorlogsverblijf heeft weet ik niet, maar het ligt voor de hand. De regeringsschuilkelder uit de Koude Oorlog kun je nu in ieder geval bezichtigen. Eind 1991 werd bij het uiteenvallen van de Sovjet-Unie een onbekend Moskou van 7000 vierkante meter ontdekt, meer dan zeventig meter diep onder de grond. De immense 'kelderstad' zou in de jaren zestig exclusief voor de regering zijn gebouwd. Bij een kernoorlog had zij dan in ieder geval een veilig heenkomen, zo was de gedachte. Maar de steeds grotere nucleaire vernietigingskracht maakte de kans op overleven wel alsmaar kleiner. Officieel hoorde je daar nooit iets over, want schuilkelderbescherming vormde onderdeel van de oorlogsstrategie. Zolang de Amerikaanse tegenstander maar geloofde dat de Sovjetregering was beschermd, zolang zou hij minder reden hebben om kernwapens te gebruiken. Omgekeerd gold hetzelfde voor de VS. Twijfel aan ondergrondse bescherming stond zelfs gelijk aan landverraad.

 ============================

"Horrorverhalen over een kernoorlog kwamen naar buiten via een op het eerste gezicht nogal verdachte bron: science fiction"

 ============================

Bij de bevolking had vooral de mening postgevat dat juist diegenen die beslissen over oorlog, zichzelf kennelijk tegen die beslissing het beste kunnen beschermen. Waar de regeringsschuilkelders zaten wist niemand, maar dát ze er waren wist eigenlijk iedereen. Nu ligt alle kennis over Koude Oorlogsschuilkelders op straat. Ook het feit, gemeld in NRC eind 1991, dat men in Moskou aanvankelijk het onwaarschijnlijke aantal van 120.000 rijksambtenaren dertig dagen in de kelderstad wilde onderbrengen en daarna 30.000, maar dan wel voor negentig dagen. De Sovjet-Unie was hierin niet uniek. In 1961 meldde het US News & World Report dat ook de Amerikanen zich geen zorgen hoefden te maken. “Diep onder de grond bevinden zich vitale regeringsfaciliteiten om de VS draaiende te houden... De acht geplande ondergrondse steden zijn ... gelokaliseerd in een boog tot driehonderd mijl ten westen van de hoofdstad. In elke 'stad' is plaats voor vijfhonderd mensen met voorzieningen voor dertig dagen”. Het geheimhouden van de precieze locatie werd wel steeds belangrijker: een directe aanval kon de allerbeste schuilkelder immers compleet vernietigen. Met dit soort grootspraak hield men elkaar min of meer in evenwicht.

 

Door de voortdurende garantie van bescherming, zelfs tegen de allerzwaarste kernbommen, nam de geloofwaardigheid van de regering zienderogen af en het geloof in de meest gruwelijke horrorverhalen toe. Deze kwamen uit een op het eerste gezicht nogal verdachte bron, namelijk de science fiction. De verblijfsduur in de kelders zou hierin minstens 25 jaar zijn en, wat nog erger was, de mens zou zich uit puur lijfsbehoud onherroepelijk verlagen tot zijn meest dierlijke instincten. Ondergrondse kelders leidden er in dit genre ook nooit toe dat de politieke elite aan de macht bleef. In de vroege roman Level Seven (1959), veelzeggend opgedragen aan 'Dwight and Nikita', bleven na een korte kernoorlog alleen de ondergrondse regeringsposten over. De Russen gaven aan met de Amerikanen te willen onderhandelen louter en alleen om wat te doen te hebben. Er was immers niets meer om over te twisten: geen mensen, geen land, geen strategische posities, geen rijkdom, niets. De Amerikaanse top kwam daarna toch nog snel aan zijn eind door een lek in de ondergrondse kerncentrale die voor warmte, licht en luchtverversing zorgde. 25 jaar later, in het grote filmsucces The Day After (1984), sprak de Amerikaanse president in bloedstollende beelden vanuit zijn ondergrondse schuilkelder via de radio zijn gedecimeerd en doodziek volk geruststellend bedoeld toe: eindelijk had hij met de Sovjet-Unie een wapenstilstand weten te sluiten.

 

De Koude Oorlogschuilkelder is nu officieel nutteloos verklaard en daarmee ook alle overdrijving en geheimzinnigheid (zie filmpje). In Moskou ligt de regeringsschuilkelder in het zuidwesten van de stad, in de buurt van Taganka. Voor een uitgebreid bezoek, ook aan het daar gevestigde Koude Oorlogsmuseum, kan Tripadvisor een ticket voor je boeken, zo lees ik op haar site. Maar ondergrondse keldersteden zoals in Moskou maken vooral duidelijk dat oorlogspropaganda meer zegt over de strategieën van regeringsleiders dan over de werkelijkheid. Daarvoor kun je wellicht beter terecht bij de science fiction.

 

Extra info: Mijn opiniestuk van 13 januari 1992 in NRC Handelsblad 'De zinloosheid van ondergronds Moskou en andere "keldersteden''' en mijn proefschrift uit 2001 Als De Hemel Valt: Bescherming Bevolking tussen fantasie en werkelijkheid (2001) [in de pdf klikken op 87996]

Youtubefilmpje van de Moskouse kelderstad 'Biopsyhoz - Bunker 42 (The cold war museum)' (beelden van bijvoorbeeld opgemaakte bedden en dat alles op muziek...)

(2012, 8,55 min)

Reacties

 
Er zijn nog geen reacties.
Log in of registreer je als je een reactie wil schrijven.