A- A A+

Als antropoloog wil ik Rusland in het sociale detail tot leven wekken. In deze blog bericht ik tweewekelijks over mijn ervaringen tijdens mijn Russische reizen. Maar ook een nieuwsbericht, publicatie of speciale gebeurtenis uit de Russische geschiedenis kan me aanzetten tot reflectie. Bij veel blogs vindt u een illustratief YouTube-filmpje.

Waarom moest Poesjkin sterven in een duel?

Waarom moest Poesjkin sterven in een duel?

Op de kermis in mijn geboortedorp Someren-Eind werd vroeger steevast gevochten. Dronken jongens sloegen er tot bloedens toe op los. Het duel is net zoiets, alleen gestileerder, begrijp ik van de socioloog Norbert Elias: straatvechten voor hogere kringen. Tijdens het beroemdste duel ooit stierf in 1837 de 37-jarige Poesjkin aan de Tsjornaja Retsjka in St. Petersburg. George d’Anthes, de Franse beschermeling van de Nederlandse gezant, had zijn vrouw het hof gemaakt. Het was niet Poesjkins eerste duel. Zoals toentertijd gebruikelijk daagde hij regelmatig iemand uit. Om een beledigend schertsgedicht, valsspelen aan de speeltafel, maar vaker nog om de eer van een vrouw, een verloren geliefde of om een overspelige echtgenote te wreken. In deze ‘eer- en schaamtecultuur’ vormde het verdedigen van de eigen en familie-eer een vast gegeven. Maar was dit de belangrijkste reden voor Poesjkins laatste duel?

 

Voor deze ‘enclaves van geritualiseerd geweld’ bestaan namelijk nog andere verklaringen. We hadden in die eeuw te maken met een fundamenteel militaire samenleving die continu op voet van oorlog verkeerde. En de adellijke militaire klasse moest deze oorlogen voeren. Het was voor een officier – en dat waren de meeste edellieden – noodzakelijk om voortdurend met het wapen in de hand klaar te staan. Maar buiten oorlogstijd kon een edelman zijn paraatheid alleen testen in het duel. In Anton Tjechovs Het duel (1891) daagden twee mannen elkaar zelfs uit van pure verveling. Volgens de literatuurhistorica Irina Reyfman vormde het duel bovendien een tegengif tegen de lijfstraf. De tsaar beschikte over het leven van al zijn onderdanen en ook de ongehoorzame edelman kreeg te maken met persoonlijke lijfstraffen. Deze vernedering afreageren op de tsaar was ondenkbaar, maar op lotgenoten kon het wel. Wat het extra aantrekkelijk maakte was het officiële verbod. Buiten het zicht van de almachtige tsaar verschenen de duelleerders in het uiterste geheim op een afgelegen locatie om zich met elkaar te meten. En tenslotte gelden hier eveneens de motieven uit mijn geboortedorp. Net zo goed als deze jongens vochten de adellijke leeftijdgenoten met elkaar om hun rang in de pikorde. Beiden wonnen aan sociaal prestige door het tonen van moed, vaardigheid, fysieke kracht en agressiviteit. 

 

Van al deze onderliggende beweegredenen waren edellieden zich hooguit vaag bewust. In Het Schot (1830) toonde Poesjkin zich zelf over het duel nogal verheven. En ook Menno ter Braak leek in een recensie van Het Schot bijna een eeuw later vooral onder de indruk van de rituelen: "Het is de stijl van het duel, die in het proza is doorgedrongen; het is hetzelfde glanzende evenwicht der etiquette als geïnspireerde vormelijkheid, die de hartstochten opvangt, afleidt, tot 'gelegenheidsspel' promoveert, zonder ze ook maar in het minst te vernietigen." Geromantiseerde enclaves van geritualiseerd geweld bestaan in elke samenleving. Denk maar aan de kickbokswedstrijd tussen Badr Hari en Rico Verhoeven. Maar bij Poesjkins redeloze dood ging het wel om de beste dichter die Rusland ooit heeft gekend.

 

Youtubefilmpje met nagespeeld duel van Poesjkin (3:00 min., Russisch)

Reacties

 
Er zijn nog geen reacties.
Log in of registreer je als je een reactie wil schrijven.