A- A A+

Als antropoloog wil ik Rusland in het sociale detail tot leven wekken. In deze blog bericht ik tweewekelijks over mijn ervaringen tijdens mijn Russische reizen. Maar ook een nieuwsbericht, publicatie of speciale gebeurtenis uit de Russische geschiedenis kan me aanzetten tot reflectie. Bij veel blogs vindt u een illustratief YouTube-filmpje.

Waarheid en leugen in Rusland

Poetin-biedt-inwoners-Krim-de-hand in 2014

Niet alleen door Trump dreigt de werkelijkheid steeds onwerkelijker te worden. In mijn huidige discussies met Russische vrienden komen zij en ik met boektitels die we wederzijds niet kennen. En wat nog het ergste is, ook niet wíllen kennen. We zijn al zover dat we volstaan met de verzuchting: 'Ieder zijn waarheid'. Om de lieve vrede maar te bewaren. Maar dat meen ik helemaal niet. Ik geloof ten diepste in de waarheid die ontstaat uit ijverige studie van en nadenken over de sociale werkelijkheid. Daarom ben ik ooit antropologie gaan studeren. Mijn verbijstering was compleet toen ik een jaar geleden de documentaire zag (zie hieronder) hoe in Sint-Petersburg, de stad waar ik zo van hou, elke ochtend een paar honderd gewone Russen tijdens gewone kantooruren in een ogenschijnlijk onschuldig gebouw voor de overheid nepnieuws maken. Als in de politiek en op deze schaal het onderscheid tussen feit en fictie vervaagt, heeft dit onvoorstelbare consequenties. Hannah Arendt zegt het in The origins of totalitarism (1951) helder: 'Het ideale object van het totalitaire bewind is niet de overtuigde nazi of de toegewijde communist, maar de mensen voor wie het onderscheid tussen feiten en fictie, waar en niet waar, niet langer bestaat.’

 

Begin deze eeuw kreeg ik voor het eerst de schrik goed in de benen door het lezen van Babylon - of Generatie P - (2000) van de Russische romanschrijver Victor Pelevin. Dit - weliswaar fictieve - boek gaat over de waanzinnige macht die Russische reclamemakers na 1991 kregen om met behulp van de media de naar westerse producten snakkende Russen volledig naar hun hand te zetten. In 2014 volgde de annexatie van de Krim en de ‘alternatieve’ Russische rechtvaardiging daarvan. Zie hierboven de muurschildering op de Krim waarop Poetin de Oekraïners uit het moeras trekt. En daarna kwamen de hackers en de trollen met maar één taak: met alle denkbare middelen vertrouwen creëren in Rusland en chaos en wantrouwen in de Westerse media.

 

De waarheid is datgene wat overeenkomt met empirische feiten, vastgesteld door systematische observatie en logisch redeneren. Geloven in leugens is van een geheel andere orde. Wat doet de continue productie van leugens met de bevolking? Groepen mensen vormen samen een waardestelsel dat essentieel is voor de groepsvorming. Maar in geen enkel waardestelsel bestaat een vaststaand menu waarvan je alles moet nemen. Het relatieve belang van de waarden binnen dit stelsel verandert voortdurend, zodat je steeds weer opnieuw positie moet kiezen. Je openlijke geloof in de verzonnen feiten van een autoriteit - om welke reden dan ook - is het bewijs van je loyaliteit aan die autoriteit. Als je de leugens - bijvoorbeeld over het intrinsieke Russische recht de Krim in te lijven - eenmaal gaat verdedigen, wordt het daarna steeds moeilijker op je schreden terug te keren. Je loyaliteit aan de leugen kun je alleen nog geloofwaardig bevestigen door nieuwe leugens. Normalisering van dit gedrag leidt er uiteindelijk toe dat je behoefte aan waarheid uit je waardestelsel wordt 'weggepoetst'.

 

Hannah Arendt vat de gevolgen van overheidsleugens voor de samenleving goed samen: ‘In een steeds veranderende, onbegrijpelijke wereld bereikt de massa een punt waarop ze, op hetzelfde moment, alles gelooft en niks, dat alles mogelijk is en niets nog waarachtig. De propagandisten ontdekken dat het publiek klaar is om het slechtste scenario te geloven, hoe absurd dat ook is, want het publiek maakt het niet meer uit dat er tegen ze gelogen wordt. Al het andere is immers ook een leugen.’

 

Youtubefilmpje 'Fabriek van internet trollen in Sint-Petersburg', Duits gesproken, Nederlands ondertiteld, documentaire van de NDR (2016)

(8,16 min.) 

Reacties

 
Er zijn nog geen reacties.
Log in of registreer je als je een reactie wil schrijven.