A- A A+

Als antropoloog wil ik Rusland in het sociale detail tot leven wekken. In deze blog bericht ik tweewekelijks over mijn ervaringen tijdens mijn Russische reizen. Maar ook een nieuwsbericht, publicatie of speciale gebeurtenis uit de Russische geschiedenis kan me aanzetten tot reflectie. Bij veel blogs vindt u een illustratief YouTube-filmpje.

Waar komt de Russische ziel eigenlijk vandaan?

Rancour-Laferriere-Slave-soul-of-Russia-Cover-160710

Het is het meest intrigerende fenomeen van Rusland: haar ziel. Vol met nationale stereotypen, vaak grenzend aan vooroordelen, praten niet alleen Russen maar ook wij over de 'Russische ziel' alsof we precies weten waar we het over hebben. Maar is dit wel zo? De woordcombinatie kent namelijk nogal uiteenlopende associaties. Het lijkt op het inmiddels besmette nationalistische 'volkskarakter', waar Hitler het Arische ras mee kenschetste, maar ook op het karakter van een individu vanuit een soort zelfomschrijving. In ieder geval kent de Russische ziel een eigen verhaal met een eigen geschiedenis. Je vindt er ingrediënten uit oost én west, uit fatalisme én romantiek, uit mythe én werkelijkheid. Het begrip komt hoogstwaarschijnlijk niet van de Russen zelf, maar uit West-Europese filosofische kringen, om er in de 19de-eeuw hun fascinatie met de nogal ongewone personages in de dan opkomende Russische literatuur mee te kenschetsen. Schrijvers als Fjodor Dostojevski gebruiken het begrip daarna voor hun vaak realistisch aandoende romanfiguren. Ongeveer in dezelfde tijd lanceren tsaar Nicolaas I en zijn adellijke entourage de zogenoemde Triade ‘Autocratie, Orthodoxie en Nationalisme’. De Russische ziel krijgt daardoor ook een nationalistische betekenislaag.

 

Nu benadrukken Russen vooral de positieve kant van de Russische ziel en kritische niet-Russen de negatieve. De eersten zien zichzelf graag als het volk met een gevoeliger, hartstochtelijker en poëtischer geestesgesteldheid dan andere volkeren, dat bovendien uitzonderlijk hecht aan het collectief. In het Westen staan daar soms denigrerende beelden tegenover. Een uitschieter is Daniel Rancour-Laferriere met zijn The Slave Soul of Russia: Moral Masochism and the Cult of Suffering (1995, zie foto). Voor de Amerikaanse hoogleraar literatuur duidt de Russische ziel vooral op de ziel van onderdanige slaven, voortkomend uit een natuurlijke aanleg voor masochisme. En de eeuwenlange politieke autocratie zou hierdoor zijn veroorzaakt. Ik denk eerder het omgekeerde. Uit staats- en eigenbelang gebruiken de Russische heersers tot op de dag van vandaag extreem geweld en repressie tegenover hun eigen bevolking en dit heeft tot op zekere hoogte een fatalistisch mens- en wereldbeeld met zich meegebracht. Zo van: het maakt niet uit wat je denkt of doet, het helpt toch niet. 

 

Tegelijkertijd stimuleren de autoriteiten - en in hun kielzog de meeste intelligentsia - uit hetzelfde staats- en eigenbelang een zogeheten collectief en etnisch nationalisme, waarin de Russische superioriteit voorop staat. Naast het negatieve mens- en wereldbeeld ontstaat hierdoor ook een positief collectief zelfbeeld. Tezamen zorgt al deze beeldvorming wel voor een bepaald soort maatschappelijke samenhang en in het algemeen voor een stevig gewortelde nationale identiteit. Orlando Figes beschrijft de kracht ervan in zijn onvergetelijke Natasja's Dans (1996) met een voorbeeld. Componist Igor Stravinski heeft zich in het buitenland vijftig jaar lang volledig van Sovjet-Rusland gedistantieerd. Maar op uitnodiging keert hij in de jaren zestig toch terug, met de voor ons westerlingen moeilijk peilbare woorden: 'De Russische aarde geurt anders en zulke dingen kan men onmogelijk vergeten'. Maar het zijn juist dit soort uitspraken die de meeste Russen sterken in hun overtuiging dat een westerling hen nooit zal begrijpen. In ieder geval verstevigt de Russische ziel hun zelfvertrouwen en dat hebben ze, zeker nu, weer hard nodig.

 

Youtubefilmpje van Poetin over de 'Russische ziel': 'Putin speaks out on differences between Russian and Western Mentality' (2016) (Engels ondertiteld)

(2,31 min.)

Reacties

 
Er zijn nog geen reacties.
Log in of registreer je als je een reactie wil schrijven.