A- A A+

Als antropoloog wil ik Rusland in het sociale detail tot leven wekken. In deze blog bericht ik tweewekelijks over mijn ervaringen tijdens mijn Russische reizen. Maar ook een nieuwsbericht, publicatie of speciale gebeurtenis uit de Russische geschiedenis kan me aanzetten tot reflectie. Bij veel blogs vindt u een illustratief YouTube-filmpje.

Onafhankelijk denker in 19de-eeuws Rusland

Onafhankelijk denker in 19de-eeuws Rusland

Met bijna iedereen wist hij bevriend te blijven, ook als hij het niet met iemand eens was. In zijn laatste aantekeningen klonk soms de wanhoop door: 'Hoe lang heb ik nog de lust de tegenpartij te ontmoeten? Hoe lang ben ik nog in staat, zonder mijn principes te verloochenen, geen persoonlijke zaak te maken van onze meningsverschillen?’ Waarom wil ik over Alexander Herzen (1812-1870) schrijven, een Russische aristocraat? Er is moed voor nodig om tegen de stroom in te gaan. En er is misschien nog wel meer moed voor nodig om met goede argumenten van standpunt te veranderen. Om beide bewonder ik hem. Maar deed hij er, achteraf gezien, wel goed aan? 

 

Nicolaas I voerde na zijn troonsbestijging in 1825 een uiterst autoritair bewind. Herzen kon het niet langer aanzien en vertrok in 1847 voorgoed naar het buitenland. Maar zijn hele leven bleef hij Rusland toegedaan. Zo had hij oog voor de ‘onschatbare krachten van het Russische karakter, waardoor ons geloof in de toekomst van Rusland niet aan het wankelen is te krijgen'. Tegelijkertijd zag hij ook de andere kant van de medaille: 'De verstikkende leegte en stilte van het Russische leven..., op zo'n merkwaardige manier verenigd met de levendigheid en zelfs heftigheid van het Russische karakter.' Zoals het excessieve drinken van hoog tot laag, de apathische levensstijl, de corruptie, de autoritaire en bureaucratische overheidsdienaren en de immense kloof tussen arm en rijk.

 

Aanvankelijk, toen hij nog in Rusland woonde, liet hij zich vooral inspireren door het Westen: 'Wij hebben Europa nodig als ideaal, verwijt, als heilzaam voorbeeld; bestond het niet, dan zou het moeten worden uitgevonden.' Maar na de mislukte revoluties van 1848 keerde hij zich af van het Europese voorbeeld en richtte zich meer en meer op het Russische 'volkssocialisme'. Tegelijkertijd stond hij sceptisch tegenover elke socialistische beweging. Maar de anarchist Bakoenin steunde hij, de eerste Russische vertaler van Het Communistisch Manifest en een van zijn niet vanzelfsprekende vrienden. Wellicht wel daarom heeft hij volgens kenners van al zijn generatiegenoten de meeste invloed gehad op de Russische samenleving. Zoals op de zogenoemde Narodniki, jonge revolutionaire critici die aan het einde van de 19de eeuw luidruchtig en soms gewelddadig van zich lieten horen. 

 

Als zelfverkozen banneling verbleef hij eerst in Engeland, daarna in Zwitserland. In Londen richtte hij De Vrije Russische Drukkerij op die illegaal geschriften naar Rusland smokkelde. Het bekendst is zijn tijdschrift Kolokol, De Klok. De oplage was in 1863 met zo’n 2500 exemplaren voor die tijd uitzonderlijk hoog, maar zakte daarna terug, wellicht vanwege de afnemende repressie tijdens Alexander II. Ook publiceerde hij de memoires van de Decabristen, de adellijke opstandelingen uit 1825 die door de Russische elite gretig werd gelezen. Uiteindelijk weten we van zijn eigen memoires Feiten en Gedachten, dat hij niet alleen een emigrant was tegen wil en dank, maar als Russisch dissident in zijn eigen tijd ook een eenling. Toch had hij, met het voordeel van de terugblik, beter bij zijn Westers standpunt kunnen blijven. Een aantal teleurgestelde Narodniki zou later marxist worden.  

 

Youtubefilmpje met Isajah Berlin over Alexander Herzen: 'His Opinions and Character'. Deel 1 van zijn collegereeks 'Alexander Herzen, philosopher and founder of Russia's first free press (1955)' 

 (9,03 min.)

 

Reacties

 
Er zijn nog geen reacties.
Log in of registreer je als je een reactie wil schrijven.