A- A A+

Als antropoloog wil ik Rusland in het sociale detail tot leven wekken. In deze blog bericht ik tweewekelijks over mijn ervaringen tijdens mijn Russische reizen. Maar ook een nieuwsbericht, publicatie of speciale gebeurtenis uit de Russische geschiedenis kan me aanzetten tot reflectie. Bij veel blogs vindt u een illustratief YouTube-filmpje.

Hoe oriëntaals willen Russen eigenlijk zijn?

Hoe oriëntaals willen Russen eigenlijk zijn?

Rusland ligt tussen oost en west en niemand twijfelt eraan dat het land door beide is beïnvloed. Dat Russen graag westers willen zijn als dat maar niet zoveel problemen gaf is bijna een gemeenplaats. Maar willen ze eigenlijk ook oosters of oriëntaals zijn? In de middeleeuwen heersten de oosterse Tataren in het kielzog van Dzjengis Kahn over enorme gebieden en elke Rus kent de horrorverhalen over het ‘Tataarse juk’. Aan de vooravond van de Russische revolutie kenschetst een Fransman zelfs het uiterlijk van Lenin op wel zeer oosterse wijze, namelijk als 'een kleine man met Aziatische trekken en de weinig indrukwekkende gestalte van een Wolga-Tataar.'

 

Ondanks de eeuwenlange mix van islamitische Tataren en orthodox-christelijke Slaven voelen slavische Russen zich cultureel superieur. Tataren zijn manifest aanwezig in Gogols Taras Bulba (1834), in Lermontovs Een held van onze tijd (1840), en in Tolstojs De Kozakken (1852) en Anna Karenina (1877). Maar overal krijgen ze de rol van ober, koetsier of bediende, nooit van de elite. Net als wij blijven ook Russen gepreoccupeerd door de VS. In Siberië verklaarden ze me zelfs voor gek toen ik wees op het voor hen toch veel belangrijkere - want steeds machtigere - China daar heel dichtbij, net over de grens. Maar China is Azië en dus minder relevant.

 

Tegelijkertijd tonen Russen maar al te graag hun oosterse eigenschappen. Zo bedienen ze zich gretig van een uitspraak van Napoleon: 'Grattez le Russe et vous trouverez le Tartare', ‘Schraap de buitenkant van een Rus af en er komt een Tataar tevoorschijn’. Antropologen en archeologen wilden eind 19de eeuw zelfs massaal op zoek gaan naar de Aziatische oorsprong van de Russische volkscultuur. Beroemde slavische Russen verzonnen Tataarse voorouders: de dichteres Achmatova veranderde haar achternaam Gorenko in die van haar veronderstelde Tataarse overgrootmoeder (zie ook haar 'oosterse' uitbeelding bij dit blog) en Nabokov stamde volgens eigen zeggen van Dzjengis Khan af. Tegelijkertijd welt in de Russische literatuur regelmatig de discussie weer op of een oriëntaalse Rus wel een 'Russische ziel' kan hebben, met andere woorden 'echt' Russisch is.

 

Edward Saïd definieerde het 'oriëntalisme' in Orientalism: Western Conceptions of the Orient (1978) als een westerse manier van spreken, denken en schrijven over het oosten, om er de eigen superieure identiteit tegen af te zetten. Maar Russen zetten zich af én associëren zich ermee. Ze dragen als het ware twee zielen in hun borst en moeten zien te dealen met hun westerse én oosterse identiteit. Illustratief hiervoor is de slavische Rus Akim en zijn twijfel aan God in Boenins Het dorp (1910). Akim móest wel in God geloven en dus een orthodox christen zijn: 'Hij was toch immers geen Tataar!'

 

Zie het YouTube filmpje over de tentoonstelling in Groningen in 2010-2011 'Russia's Unknown Orient: Orientalist painting 1850-1920' (2:18 min.). De tentoonstelling vertelt het verhaal over de (kunst)historische band van Rusland met zijn zuidelijke buren Oezbekistan, Georgië, Armenië en Krim.

Speciaal voor cursisten: bekijk ook nog eens de prachtige PowerPointpresentatie ‘Russisch oriëntalisme' van dr. Sander Brouwer voor zijn college op 21 september 2016 op deze site (college uit de cursus "'Russische ziel' 1850-1917").

Reacties

 
Er zijn nog geen reacties.
Log in of registreer je als je een reactie wil schrijven.