A- A A+

Als antropoloog wil ik Rusland in het sociale detail tot leven wekken. In deze blog bericht ik tweewekelijks over mijn ervaringen tijdens mijn Russische reizen. Maar ook een nieuwsbericht, publicatie of speciale gebeurtenis uit de Russische geschiedenis kan me aanzetten tot reflectie. Bij veel blogs vindt u een illustratief YouTube-filmpje.

Hoe oriëntaals willen Russen eigenlijk zijn?

Hoe oriëntaals willen Russen eigenlijk zijn?

Dat Russen liever westers willen zijn als dat maar niet zoveel problemen gaf, is bijna een gemeenplaats. Maar willen ze eigenlijk ook oosters of oriëntaals zijn?  Rusland ligt tussen oost en west en niemand twijfelt eraan dat het land door beide is beïnvloed. In de middeleeuwen heersten de oosterse Tataren in het kielzog van Dzjengis Kahn en elke Rus kent de horrorverhalen over het ‘Tataarse juk’. Aan de vooravond van de Russische Revolutie beschrijft een Franse journalist het uiterlijk van Lenin zelfs als oosters, namelijk als 'een kleine man met Aziatische trekken en de weinig indrukwekkende gestalte van een Wolga-Tataar.'

 

Ondanks de eeuwenlange mix van islamitische Tataren en orthodox-christelijke Slaven voelen slavische Russen zich ook al eeuwenlang cultureel superieur. In Gogols Taras Bulba (1834), Lermontovs Een held van onze tijd (1840) of in Tolstojs De Kozakken (1852) en Anna Karenina (1877) krijgen Tataren altijd de rol van ober, koetsier of bediende, nooit die van de elite. Tegelijkertijd worden Russen net als wij in beslag genomen door de VS. In Siberië verklaarden ze me voor gek toen ik wees op het voor hen toch veel belangrijkere - want steeds machtiger wordende - China, bovendien daar zó dichtbij, net over de grens. Maar China is Azië en daardoor minder relevant.

 

Russen tonen bij gelegenheid echter ook graag hun oosterse eigenschappen. Zo bedienen ze zich nog steeds gretig van de uitspraak van Napoleon: 'Grattez le Russe et vous trouverez le Tartare', ‘Schraap de buitenkant van een Rus af en er komt een Tataar tevoorschijn’. Russische antropologen en archeologen gingen eind 19de eeuw zelfs massaal gretig op zoek naar de Aziatische oorsprong van hun eigen volkscultuur. Beroemde slavische Russen verzonnen Tataarse voorouders. Zo veranderde de dichteres Anna Achmatova haar achternaam Gorenko in die van haar veronderstelde Tataarse overgrootmoeder (zie haar 'oosterse' pose op de foto). En Vladimir Nabokov stamde volgens eigen zeggen direct van Dzjengis Khan af. Tegelijkertijd welt in de Russische literatuur regelmatig de intrigerende discussie op of een oriëntaalse Rus wel een 'Russische ziel' heeft, met andere woorden wel een 'echte' Rus is.

 

Literatuurwetenschapper Edward Saïd definieerde oriëntalisme in Orientalism: Western Conceptions of the Orient (1978) als een westerse manier van spreken, denken en schrijven over het oosten, zodat je er je eigen superieure identiteit tegen af kunt zetten. Maar Russen zetten zich er tegen af én associëren zich er tegelijkertijd mee. Ze dragen als het ware twee zielen in hun borst en moeten beide identiteiten met elkaar zien te verenigen. Illustratief is de slavische Rus Akim, met zijn twijfel aan het bestaan van God in Ivan Boenins fictieve Het dorp (1910). Akim kwam tot de concludie dat er eigenlijk toch maar één ding voor hem opzat, namelijk gewoon in de orthodox christelijke God te blijven geloven. Immers: 'hij was toch geen Tataar!'

 

Zie het YouTube filmpje met de trailer van de tentoonstelling in Groningen in 2010-2011 Russia's Unknown Orient: Orientalist painting 1850-1920. De tentoonstelling laat de (kunst)historische band van Rusland zien met Oezbekistan, Georgië, Armenië en de Krim.

2:18 min.)

Speciaal aanbevolen voor cursisten: bekijk nog eens de prachtige PowerPointpresentatie ‘Russisch oriëntalisme' van dr. Sander Brouwer voor zijn college op 21 september 2016 op deze site (college uit de cursus "'Russische ziel' 1850-1917").

Reacties

 
Er zijn nog geen reacties.
Log in of registreer je als je een reactie wil schrijven.