A- A A+

Als antropoloog wil ik Rusland in het sociale detail tot leven wekken. In deze blog bericht ik tweewekelijks over mijn ervaringen tijdens mijn Russische reizen. Maar ook een nieuwsbericht, publicatie of speciale gebeurtenis uit de Russische geschiedenis kunnen me aanzetten tot reflectie. Bij veel blogs vindt u een illustratief YouTube-filmpje.

'Culture shock': eerste Russische ambassadeurs gaan westwaarts

Catharina-de Grote ontvangt-de-Turkse-ambassadeur-in-haar-Winterpaleis-1764-011019 Catharina de Grote ontvangt de Turkse ambassadeur (1764)
In de tijd van Peter de Grote's eerste buitenlandse reis waren er geen vaste Russische ambassadeurs in het Westen. Over dit soort contacten bestond toen vooral veel wantrouwen, zo niet minachting. Russische gezanten reisden alleen hun westgrens over als het echt niet anders kon. Zo'n uitzonderlijk bezoek ging gepaard met buitensporig veel protocol van do's en don'ts. Niets kon worden geregeld zonder consultatie van het thuisfront, ook de kleinste kleinigheid niet. Er gingen soms weken voorbij voordat de koerier met de hoognodige toestemming terugkeerde. Hun veeleisende en hiërarchische gedrag werkte westerse diplomaten behoorlijk op de zenuwen. Alleen al de suggestie dat de Russen zich ook aan hén konden aanpassen leverde vooral bitse antwoorden op zoals: "wij zien anderen niet als ons model". Het was duidelijk: de eerste officiële contacten tussen oost en west waren een echte culture shock.

 

Vooral in Frankrijk ging het vaak mis. Zo beschrijft de historicus Robert Massie in zijn standaardwerk Peter the Great: His life and world (1980) hoe Russische gezanten er alleen met de hoogste in rang wilden spreken, de koning dus. En vervolgens eisten ze van de monarch dat hij eerst naar de gezondheid van de tsaar informeerde en als teken van respect daarbij ook nog eens zijn hoofddeksel oplichtte. Indien ze de koning niet zelf te spreken konden krijgen raakten ze in paniek, want de boodschap kon op straffe van onthoofding alleen aan hem persoonlijk worden overgebracht. Een westerse waarnemer observeerde hoe de eerste Russische diplomaten talrijke dure pelzen in hun reisbagage meetorsten. Bij de grensdouane werden hun koffers verzegeld, om later te kunnen worden gecontroleerd op invoerrechten. Maar al vóór Parijs verbroken ze de zegels en kondigden luid hun pelzen als koopwaar aan. Grote consternatie: een Russische diplomaat zou zelfs een mes hebben getrokken. De reactie van de Fransen was vooral verontwaardiging. Hoe durfden de Russische gezanten louter uit eigenbelang hun eigen waardigheid en die van de tsaar zó op het spel te zetten! Later stuurde Peter de Grote vooral jonge en beter voorbereide Russen naar het buitenland, met ook nog eens spiksplinternieuwe zilveren munten als betaalmiddel op zak.

 

In 'Moskovisch' Rusland was het toentertijd echter heel gebruikelijk om op zo'n manier te groeten. Bovendien werd de nogal rommelige ambtenarij er net wat rationeler opgezet binnen een nieuwe staatsbureaucratie. En wat was er eigenlijk mis met salaris in natura? De Russen gingen duidelijk van andere waarden uit dan de Europeanen. De gezanten belandden in een voor hen volkomen nieuwe situatie, waaraan ze bovendien niet konden ontsnappen. In de culturele antropologie bestaat een bloeiende literatuur over zogenoemde first contacts. Bij deze contacten kwamen ontwikkelde reizigers in aanraking met eenvoudige gemeenschappen, die daarvoor nog nooit een vreemde hadden gezien. Wat de Russische gezanten betreft ging het echter om iets anders. Veel Russen waren er toentertijd van overtuigd dat hun meer oosterse cultuur superieur was aan de westerse. Eenmaal in het Westen ging het voor hen vooral om een krachtmeting, waarbij de een de ander weinig gunde. Peter de Grote zelf zag dit anders, want hij raakte meteen diep onder de indruk van de westerse verworvenheden. Met daadkracht en charme overwon hij elk misverstand, waar in Europa hij dan ook kwam. De behoefte bij Rusland en Europa aan krachtmetingen is daarna helaas nooit meer overgegaan.

 

De diplomatieke relaties die Rusland met het oosten en zuiden onderhield waren kennelijk van meet af aan eenvoudiger:

Zie Hoe oriëntaals willen Russen eigenlijk zijn?

Zie youtubefilmpje 'Russia: President Yeltsin meets new ambassadors from 19 countries' (2015): 'Dressed in their national costumes, they presented Yeltsin with their credentials.' (2015)

1,56 min.

Reacties

 
Er zijn nog geen reacties.
Log in of registreer je als je een reactie wil schrijven.