A- A A+

Als antropoloog wil ik Rusland in het sociale detail tot leven wekken. In deze blog bericht ik tweewekelijks over mijn ervaringen tijdens mijn Russische reizen. Maar ook een nieuwsbericht, publicatie of speciale gebeurtenis uit de Russische geschiedenis kunnen me aanzetten tot reflectie. Bij veel blogs vindt u een illustratief YouTube-filmpje.

'Ben ik een gecultiveerd persoon?'

'Ben ik een gecultiveerd persoon?'

De Russische Revolutie, nu precies 100 jaar geleden, heeft niet alleen maar ellende gebracht. 'Ik wil studeren' groeide in de Sovjet-Unie namelijk al gauw uit tot een sterk sentiment. Om te kunnen bepalen of je zelf al op het juiste niveau zat kwam het weekblad Ogonek in 1936 met een test. Pas als je het antwoord wist op de in onze ogen curieuze reeks vragen mocht je jezelf een 'gecultiveerd persoon' noemen. Zoals: noem vijf toneelstukken van Shakespeare en vijf sovjet-auto's. Noem vier rivieren in Afrika en drie oorlogsvliegtuigen. Noem zeven modelarbeiders en twee vertegenwoordigers van utopisch sociaal denken. Noem twee gedichten van Heinrich Heine en twee sovjet-ijsbrekers. Aanvankelijk, tijdens het bewind van Lenin en in de beginjaren van Stalin (1928-1953), waren de woorden 'gecultiveerd' en 'cultuur' nog taboe. Cultuur riekte naar bourgeoisie en dus naar de meest foute mensen die je je maar kon voorstellen. Iets begerenswaardigs werd cultuur pas weer toen de autoriteiten inzagen dat het voor het land noodzakelijk was.

 

Maar waardoor kwam dat dan en wat behelsde het begrip in de Sovjet-Unie eigenlijk? De door Stalin zo gewenste industrialisering vereiste modernisering van de arbeid. En hiervoor waren niet alleen de juiste opleiding en kennis nodig, maar ook passend maatschappelijk gedrag. Op je nieuwe werk diende je immers vakbekwaam te zijn én efficiënt met veelal onbekende mensen om te kunnen gaan. Zeker voor het hoger geschoolde werk was dit laatste onontbeerlijk. Het grote tekort aan gekwalificeerde artsen, advocaten, leraren en wetenschappers moest vooral worden aangevuld. De adel kon deze beroepen niet langer uitoefenen want zij was praktisch uitgeroeid of naar het buitenland gevlucht. Een belangrijk zwaartepunt in het Tweede Vijfjarenplan (1933-1937) was dan ook 'persoonlijk succes', naast veel bekendere zaken zoals de zware industrie. 

 

Boeren- en arbeiderskinderen werden massaal aangemoedigd naar scholen en universiteiten te gaan, met voor de sovjetelite de belofte van goed werk, een ruime woning én een stralende toekomst. Via de nieuwe rabfak-scholen en sovjet-universiteiten klommen ze op tot bedrijfsleider, afdelingschef of nog hoger. Chroesjtsjov en Brezjnev kwamen beiden uit de arbeidersklasse en Gorbatsjov had zijn wortels in de boerenstand. Bij opwaartse mobiliteit en een hogere sociale status hoorde ook een 'gecultiveerde' voornaam, die vaak uit de communistische, literaire of wetenschappelijke wereld kwam. Het boers geachte Agafia veranderde je bijvoorbeeld in het revolutionaire Barrikada en Kuzma in de bekende Edison. In 1933 werd in Moskou speciaal voor jonge boeren en arbeiders de Letterkundige Academie opgericht, waar ze zich via de journalistiek konden scholen in lezen en schrijven op niveau.

 

Elke sociale categorie kreeg zijn eigen zogeheten cultuurstandaard. Stadsarbeiders oefenden zich bijvoorbeeld in sociale basisvaardigheden en in 'bolsjewistisch spreken in het openbaar'. Van boeren en etnische minderheden werd op zijn minst goede persoonlijke hygiëne verwacht. Ook de sovjetelite kreeg zijn eigen leidraad tot 'persoonlijk succes'. Dit ging bijvoorbeeld over kleine dingen zoals correcte werkkleding, maar ook over voldoende kennis van het sovjetnieuws en van klassieke Russische schrijvers, kunstenaars en musici. Volgens sociaalhistoricus Fitzpatrick in haar Everyday Stalinism (1999) werden de gedragingen, attitudes en kennis van de sovjetelite op den duur dé 'sovjetcultuur'. Cultuur, ooit het kenmerk van de zo vermaledijde adel, ontstond gewoon weer opnieuw maar dan door een andere sociale groepering ingevuld. De vraag uit Ogonek, 'Ben ik een gecultiveerd persoon?', kon dus alleen door de leden van de sovjetelite, mits alles correct natuurlijk, met een volmondig ja worden beantwoord.

 

Youtube filmpje van de Russische zanger en remigrant Alexandr Vertinski (1889-1957), die in 1929 de Russische romance 'Ach, duzja maja!' (О, душа моя!) zingt. 

 

(2,45 min.)

Reacties

 
Er zijn nog geen reacties.
Log in of registreer je als je een reactie wil schrijven.