A- A A+

Als antropoloog wil ik Rusland in het sociale detail tot leven wekken. In deze blog bericht ik tweewekelijks over mijn ervaringen tijdens mijn Russische reizen. Maar ook een nieuwsbericht, publicatie of speciale gebeurtenis uit de Russische geschiedenis kunnen me aanzetten tot reflectie. Bij veel blogs vindt u een illustratief YouTube-filmpje.

'Anders stuur ik je naar Siberië!'

'Anders stuur ik je naar Siberië!'

Deze zomer in het Siberische Tomsk moest ik terugdenken aan Narym, zo'n 350 km noordwaarts. Daar, aan de oever van de Ob rivier, verbleef ik ooit met Russische vrienden op een oude woonboot. Narym staat niet alleen bekend als 'bannelingendorp' maar ook als verblijfplaats van banneling Stalin. Volgens de socioloog Elias nam in de westerse geschiedenis het staatsmonopolie over het geweld toe en schoof de gevoeligheidsdrempel voor andermans lijden op. Openbare lijf- en doodstraffen verdwenen achter de coulissen van de gevangenis. In West-Rusland raakten de strafinrichtingen overvol. Tegelijkertijd kregen politieke gevangenen steeds meer publieke aandacht. Denk aan Radisjtsjev en later Dostojevski. Ook mensen zoals zij moesten uit de publieke sfeer verdwijnen. De Amerikaanse Siberiëkenner Bobrick noemde Siberië ‘het land achter de horizon’, net zo ver weg als een andere planeet. In de 18de eeuw zagen cartografen er nog ‘kannibalen en eenarmige wezens’. Het afgelegen Siberië bood uitkomst.

 

De toenemende populariteit van Siberië als verbanningsoord had nog een reden. De kolonisering van deze regio vanaf de 18de eeuw vond ook plaats vanwege haar enorme rijkdom aan delfstoffen en edelmetalen. Alleen: wie ging het opgraven? De inheemse bevolking woonde meestal niet daar waar de meeste arbeidskrachten nodig waren. Denk aan de zilver- en loodmijnen van Nertsjinsk en de goudmijnen van Kara. De tsaar stelde militaire gouverneurs aan om te zorgen dat de mijnen werden gevuld met lijfeigenen. De uitdrukking ‘Anders stuur ik je naar Siberië!’ lag elke landheer uit die tijd in de mond bestorven. Na de afschaffing van de lijfeigenschap in 1861 kon dit echter niet meer. Om het zware werk toch gedaan te krijgen moesten criminelen, politieke en krijgsgevangenen als dwangarbeider hun straf in de Siberische mijnen uitzitten.

 

Voor Siberië waren de gevolgen ingrijpend. Heel de regio werd overspoeld met mensen ‘met een suspect verleden’, wat dat ook inhield. Langs ‘De Vladimirka’ (zie foto, Levitan 1892), ooit de hoofdweg naar Siberië, verrezen ‘dievensteden’ waar criminelen de dienst uitmaakten. In Siberië ontstonden ‘bannelingensteden', met de banneling als hoofdbewoner. Zijn imago van 'onbevreesde koetsier' of 'doorgewinterde bediende' spreekt boekdelen. Ging het in 1800 nog om enkele honderden, in 1900 waren het er al bijna 300.000. De Transsiberische spoorlijn rond de eeuwwisseling vertienvoudigde dit proces. Over het onmenselijke systeem in de nieuwe strafkolonie Sachalin schreef Tsjechov rond dezelfde tijd een schrijnende aanklacht. In 1917 schaften de bolsjewieken het bannelingensysteem af. 

 

Maar in de jaren twintig startte Lenin het gewoon weer op. Goedkope arbeidskrachten waren wederom nodig en de binnen het socialisme niet bestaande criminelen konden ook maar beter uit het zicht blijven. We weten allemaal waar dit toe leidde. Midden jaren dertig telde de Goelag naar schatting 2,5 miljoen mensen. Tenslotte was het Chroetsjov die er een eind aan maakte. Toch werd in 2005 Chodorkovski, de toenmalige topman van Jukos, als een echte Raskolnikov voor acht jaar naar Siberië verbannen. En Tolokonnikova van Pussy Riot overkwam in 2013 nog hetzelfde. ‘Anders stuur ik je naar Siberië’? Poetin weet er nog steeds raad mee.  

 

Youtubefilmpje 'Hard lives and independent minds in four-century old city of exiles' verhaalt van de eeuwenlange geschiedenis van de bannelingen van Narym en Tomsk, van Decembristen en narodniki en van het Stalinmuseum in het dorp. Maar het waren wel de bannelingen die de basis vormden van de snelle groei van de huidige ict-sector

(4,31 min)

Reacties

 
Er zijn nog geen reacties.
Log in of registreer je als je een reactie wil schrijven.