A- A A+

Als antropoloog wil ik Rusland in het sociale detail tot leven wekken. In deze blog bericht ik tweewekelijks over mijn ervaringen tijdens mijn Russische reizen. Maar ook een nieuwsbericht, publicatie of speciale gebeurtenis uit de Russische geschiedenis kunnen me aanzetten tot reflectie. Bij veel blogs vindt u een illustratief YouTube-filmpje.

Adel en lijfeigenen trokken elkaar naar de afgrond

Polenkov-Le-droit-de-seigneur-1879-100519 Een vrouwelijke lijfeigene biedt zich aan aan de landheer

Waarom braken er enkele eeuwen geleden zoveel boerenopstanden uit in Rusland? En waarom ging op den duur zelfs de adel in verzet? Daarna hielden adel en boeren elkaar in ieder geval steeds meer in een wurggreep. Begin 18de eeuw voerde 'tsaar-hervormer' Peter de Grote grote veranderingen door: de 'vrije adel' veranderde hij in een 'dienstadel' die vooral moest oorlogvoeren. Hiervoor werd ze beloond met staatsgrond, inclusief de boeren die er woonden. De landheren werden volledig verantwoordelijk voor hun boeren, in totaal 80 tot 90% van de bevolking. Ze konden met deze 'lijfeigenen' doen wat zij wilden. Le droit du seigneur, het recht van de landheer op de eerste nacht van de bruid, hoorde daarbij en ook het recht om te martelen. De 'vrijgevige' tsaar creëerde zo een nationaal bestuursstelsel van landgoederen en had zelf naar de boeren geen omkijken meer. 

 

Vanaf midden 18de eeuw verviervoudigde de bevolking, die grotendeels op deze landgoederen moest zien te overleven. Tegelijkertijd werd de status van de landheer bepaald door het aantal boeren of 'zielen' dat hij bezat en niet door de winstgevendheid van zijn landgoederen. Een frappant voorbeeld hiervan geeft Gogol in zijn Dode Zielen (1842). Dit werkte modernisering tegen en overbevolking in de hand. De behoudende adel had ook weinig belangstelling voor industrialisatie, waar het groeiend arbeidsreservoir naar toe had gekund. Hongersnoden en boerenopstanden braken uit. De bekendste is die van de kozak Poegatsjov vanuit het Wolga-gebied. Daarna rakelde de edelman Radisjtsjev met zijn sociale misstanden in Reis van Petersburg naar Moskou (1790) het vuurtje verder op. Tsarina Catharina de Grote schroefde door dit alles  haar relatief liberale beleid meteen terug. Het keerpunt kwam met Paul I die voor het eerst bruut optreden van de landheren verbood. Tegelijkertijd kreeg de adel meer vrijheid om te studeren of naar het buitenland te reizen. Deze zogenoemde 'intelligentsia' eiste vervolgens steeds meer politieke vrijheden. De Dekabristenopstand in 1825 volgde, over lokale autonomie, een nationaal parlement en een grondwet. Maar de tsaar sloeg de opstand bloedig neer.

 

Latere tsaren wilden de onhoudbare levensomstandigheden van de boeren wel verbeteren, maar tegelijkertijd wel de landheren als loyale 'zetbaas' behouden. In 1861 schafte 'tsaar-bevrijder' Alexander II de lijfeigenschap eindelijk af, maar het was al te laat. De conservatieve adel kon niet overleven zonder het gratis werk van de boeren. Temeer omdat haar levensstijl, als nieuwe bron van prestige na het wegvallen van de 'zielen', steeds uitbundiger werd. De boeren emancipeerden uiteindelijk ten koste van de adel, maar degradeerden zelf ook. Volledig overgeleverd aan nieuwe maar nog steeds slechte condities, redden ze het nauwelijks. Een en ander mondde uit in de Russische Revolutie van 1917, waarin totaal gefrustreerde boeren meedogenloos tekeer gingen. Het resultaat kun je in Rusland nog steeds zien: een verdwenen aristocratie en een verpauperde boerenbevolking. 

 

Zie ook:

Waar is de Russische adel gebleven?

 

Zie voor meer info het Youtubefilmpje: 'How Alexander II's Great Reforms Shaped Russia' (2018)

(14,10 min.)

Reacties

 
Er zijn nog geen reacties.
Log in of registreer je als je een reactie wil schrijven.